Το Ψαλτήριον (Νοέμβριος 2010)

      Μέσα στην χριστιανική λατρεία υπάρχει έντονα η έννοια της τέχνης. Όπως υπάρχει η ψαλτική τέχνη, έτσι υπάρχει η τέχνη της αγιογραφίας και η τέχνη της ναοδομίας και αρχιτεκτονικής. Στη τελευταία συναντάμε τις ονομασίες και τις τεχνικές δομής του κτιρίου σύμφωνα με τις θεολογικές πατερικές διδαχές.

      Από τις αρχαιότερες ονομασίες για το τόπο λατρείας είναι η λέξη ναός όπου σημαίνει μεγαλοπρεπής κατοικία από το ρήμα ναίω που σημαίνει κατοικώ. Ενώ σε άλλες θρησκείες πιστεύεται ότι οι ναοί αποτελούν την αποκλειστική κατοικία του Θεού, στο χριστιανισμό ο ναός είναι ο χώρος που είναι έντονη η παρουσία του Θεού και ο πιο κατάλληλος τόπος λατρείας. Άλλη ονομασία είναι αυτή της εκκλησίας από την συνάθροιση στο ναό της Εκκλησίας του Θεού όπου έχει επικρατήσει μέχρι και σήμερα.

      Οι πρώτοι χριστιανοί συναθροίζονταν σε ιδιωτικές κατοικίες ενώ με το διάταγμα των Μεδιολάνων το 313 αρχίζουν να χτίζονται ναοί παντού. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος και η μητέρα του Ελένη πρωτοστάτησαν στην ανέγερση ναών όπως ο ναός του Παναγίου Τάφου στην Ιερουσαλήμ, την Γεννήσεως στην Βηθλεέμ και της Αγίας Σοφίας, των Αγίων Αποστόλων και της Αγίας Ειρήνης στην Κωνσταντινούπολη. Οι διάδοχοι του συνέχισαν να ανεγείρουν ναούς ενώ πολλοί ειδωλολατρικοί ναοί μετατράπηκαν σε χριστιανικοί. Έτσι η ναοδομία αναπτύχθηκε και άρχισε να αποκτά συγκεκριμένες μορφές από τις οποίες οι πιο γνωστές είναι αυτή της βασιλικής, του περίκεντρου και του ναού με τρούλο.

      Πρώτος χρησιμοποιήθηκε ο ρυθμός της βασιλικής. Ήταν στενόμακρα ορθογώνια οικοδομήματα που διαχωρίζονταν εσωτερικά με κιονοστοιχίες σε δύο ή τρία μέρη (κλίτη). Μπροστά από την είσοδο υπήρχε μια περίστυλη αυλή το αίθριον ενώ στο πίσω μέρος το οικοδόμημα κατέληγε σε μια ημικυκλική κόγχη. Σε αυτό το ρυθμό χτίστηκαν οι παλαιοχριστιανικοί ναοί καθώς από τους ναούς που σώζονται ακέραιοι είναι ο ναός της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ (4ος αι.), της Παναγίας Αχειροποιήτου και του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη (5ος αι.). Παράλληλα χρησιμοποιήθηκε ο περίκεντρος ρυθμός ναού (rotonda) κυρίως στα βαπτιστήρια και τα μαρτύρια, τους ναούς που χτίζονταν πάνω στους τάφους μαρτύρων. Αυτά τα οικοδομήματα ήταν κυκλικά ή πολυγωνικά με θόλο καθώς δείγμα αυτού του ρυθμού είναι ο ναός του Αγίου Γεωργίου στην Θεσσαλονίκη.

      Από τον συνδυασμό των δύο προηγούμενων ρυθμών προέκυψε ο ρυθμός βασιλικής με τρούλος. Ο ρυθμός πήρε μεγάλη διάδοση τον 6ο αι. με τελειότερη μορφή του τον περίφημο ναό της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Εξέλιξη αυτής της μορφής είναι ο ρυθμός του σταυροειδή με τρούλο ναού, ο λεγόμενος και βυζαντινός ρυθμός που κυριαρχεί στην βυζαντινή αρχιτεκτονική από τον 11ο αιώνα και μετά. Στο ρυθμό αυτό η στέγη διαμορφώνεται σε σχήμα σταυρού στο κέντρο του οποίου υψώνεται ο τρούλος στηριζόμενος σε τέσσερις κολώνες. Δείγματα αυτού του ρυθμού είναι ο ναός της Παναγίας στην Μονή του οσίου Λουκά, των Αγίων Θεοδώρων και της Καπνικαρέας στην Αθήνα, της Αγίας Αικατερίνης και των Αγίων Αποστόλων στη Θεσσαλονίκη.

Περισσότερα »

"Άξιον εστίν..." από τον Γέρων Δανιήλ

Μια ενδιαφέρουσα ηχογράφηση του Γέροντα Δανιήλ από τα Κατουνάκια του Αγίου Όρους σε κείμενο του Θ. Γεωργιάδου! Το κείμενο είναι στον σπάνιο Ήχο πλ. του Δ' χρωματικό ενώ τόσο αυτό όσο και η ηχογράφηση προέρχεται από τον Γιώργο Ε. Κωνσταντίνου. Καλή ακρόαση...

 

Για την ηχογράφηση πατήστε εδώ:

Άξιον Εστίν (πλ. Δ χρωματικός)- Γέρων Δανιήλ

Για το κείμενο πατήστε πιο κάτω:

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Οκτώβριος 2010)

         Σε συνέχεια του προηγούμενου άρθρου, βλέπουμε ότι η χριστιανική λατρεία παίρνει μια πρώτη οργανωμένη μορφή μόλις τον 5^ο αιώνα. Σε συνδυασμό με την κατάπαυση των διωγμών από τον Μ. Κωνσταντίνο, χτίζονται μεγάλοι ναοί και καταργείται το μέχρι τώρα αυτοσχεδιαστικό στοιχείο της θείας λατρείας. Δημιουργούνται τύποι λατρείας οι οποίοι έχουν διαφορές μεταξύ τους μόνο για λόγους γεωγραφικούς. Αυτή την εποχή πρωτοεμφανίζονται οι εορτές των Χριστουγέννων, του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, η Ανάληψις, η Ύψωσις του Σταυρού κ.α.

Σημαντικό στοιχείο είναι ότι για την καταπολέμηση των αιρέσεων, μπαίνει στην ακολουθία της Θείας Λειτουργίας το Σύμβολο της Πίστεως ενώ προς αντίδραση στους αιρετικούς που χρησιμοποιούσαν έντεχνη μουσική, πήγες αναφέρουν ότι και η εκκλησία εισήγαγε στη λατρεία το έντεχνο άσμα. Το δεύτερο στοιχείο, αυτό δηλαδή της εισαγωγής της έντεχνης μουσικής στη λατρεία, θεωρείται η απαρχή αυτό που ονομάζουμε σήμερα βυζαντινή μουσική. Δίνεται μια ώθηση στην καλλιέργεια της υμνολογίας καθώς εμφανίζονται εξαιρετικοί υμνωδοί όπως ο Ρωμανός ο Μελωδός και ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός. 

Έτσι εκτός από την λατρεία και την μουσική της, μεταβολές παρατηρούνται στο τρόπο της νηστείας αφού μεγαλώνει σε επτά εβδομάδες πριν το Πάσχα και θεσπίζονται νέες νηστείες πριν την εορτή των Αγίων Αποστόλων, την Μεταμόρφωση και την Κοίμηση της Θεοτόκου. Αυτή την εποχή επικράτησε το βάπτισμα των νηπίων ενώ η φανερή εξομολόγηση αντικαταστάθηκε από την μυστική στον «πρεσβύτερο της μετανοίας» για λόγους προσέλευσης στο μυστήριο της εξομολογήσεως.

Η θεία λατρεία στην Ορθόδοξη εκκλησία παίρνει την οριστική της μορφή τον 9^ο αιώνα. Νέες εορτές προστίθενται, οι νηστείες επεκτείνονται δίνοντας έτσι μια ώθηση στην υμνογραφία καθώς βρισκόμαστε σε αυτό που σήμερα ονομάζουμε βυζαντινή αυτοκρατορία. Αυτή την εποχή, αξιοσημείωτο είναι ότι το μοναχικό τυπικό επικράτησε έναντι του ενοριακού. Βλέπουμε ότι είχαν δημιουργηθεί δύο τυπικά με κοινά στοιχεία και διαφορές μεταξύ τους, το κοσμικό ή ασματικό τυπικό και το μοναχικό που είχε διαμορφωθεί στην μονή του Αγίου Σάββα και γι’αυτό ονομάζεται Ιεροσολυμιτικό ή Τυπικό του Αγίου Σάββα. Φαίνεται ότι η επιρροή των μοναχών ήταν μεγάλη καθώς υπήρχε από την μεριά των λαϊκών μεγάλος σεβασμός ώστε να επικρατήσει στις ενορίες το μοναχικό τυπικό. 

 Στην Τουρκοκρατία η θεία λατρεία παρουσίασε παρακμή καθώς οι λιτανείες και οι κωδωνοκρουσίες καταργήθηκαν ενώ οι μεγαλοπρεπείς ναοί καταλήφθηκαν από τους Τούρκους. Το κήρυγμα ήταν σπάνιο καθώς δεν υπήρχαν μορφωμένοι κληρικοί ενώ οι ακολουθίες τελούνταν την νύχτα σε μικρούς και ταπεινούς ναούς. Η υμνογραφία είναι ανύπαρκτη καθώς η ανάγκη για αυτή δεν υπάρχει ενώ παρατηρούμε τη σύντμηση στις ακολουθίες λόγω χρόνου. Η θεία λατρεία αρχίζει να εξυψώνεται μόλις τον 19^ο αιώνα ως τις μέρες μας και η ανάγκη τόσο για κήρυγμα από μορφωμένους κληρικούς όσο και από υμνογραφική παραγωγή είναι μεγάλη. Αρχίζει να καλλιεργείται η ιδέα ότι ο άνθρωπος θεωρεί απαραίτητη τη μουσική, ή ακόμα καλύτερα την ψαλτική και την υμνογραφία, μέσα στην εκκλησία στα πλαίσια της λατρείας του προς το Θεό. 

Περισσότερα »

Ανοιξαντάρια Ιωάννη Κουκουζέλη

      Τα ανοιξαντάρια προέρχονται από την ακολουθία του εσπερινού και πιο συγκεκριμένα από τον προιμιακό ψαλμό. Συνήθως ψέλνονται σε πανηγύρεις και αρχιερατικές χοροστασίες.

    Τα συγκεκριμένα που ακολουθούν είναι μια σύντμηση του Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος των αργών ανοιξανταρίων του Μαΐστωρος Ιωάννου Κουκουζέλη. Σήμερα ψάλλονται ως επί το πλείστον στο Άγιο Όρος και σε μονές του ελλάδικού χώρου.Η ηχογράφηση προέρχεται απο την πανύγηρη της Ιεράς μονής Υ.Θ. Πλατυτέρας στην Κέρκυρα φέτος τον δεκαπενταύγουστο. Τα του δεξιού χορού ψέλνουν ο Γεώργιος Κωνσταντίνου με τον π. Συμεών και τα του αριστερού χορού ο γέροντας της μονής π. Τιμόθεος με τον Παντελή Ζαφείρη.

Πατήστε για την ηχογράφηση εδώ:

Ανοιξαντάρια Ι. Κουκουζέλη

Πατήστε πάνω στην εικόνα για το κείμενο:

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Σεπτέμβριος 2010)

H χριστιανική λατρεία δημιουργήθηκε από τα αποστολικά χρόνια. Οι απόστολοι και οι πρώτοι χριστιανοί εξακολουθούσαν να συμμετέχουν στην ιουδαϊκή λατρεία στις συναγωγές. Σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου, οι χριστιανοί έπρεπε να τελούν το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας και να βαφτίζουν τους εισερχομένους στην εκκλησία. Έτσι το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας τελούνταν σε ιδιωτικά σπίτια και ήταν συνδεδεμένο με κοινά δείπνα, τις λεγόμενες Αγάπες, που άρχιζαν με προσευχή και υπήρχε διδασκαλία από τους αποστόλους ή άλλα κατάλληλα πρόσωπα.

Σε αυτά τα δείπνα ψάλλονταν ύμνοι, μερικοί από τους οποίους διασώθηκαν στην Καινή Διαθήκη και πιο συγκεκριμένα στις επιστολές των αποστόλων και την Αποκάλυψη του Ιωάννου. Οι λατρευτικές συνάξεις στην αρχή γίνονταν κάθε μέρα ενώ αργότερα μόνο κάθε Κυριακή όπου καθιερώθηκε ως ημέρα της Αναστάσεως του Κυρίου και ημέρα αργίας και λατρείας του Θεού αντί του Σαββάτου. Εκείνη την εποχή καθιερώθηκε και η νηστεία της Τετάρτης ως ημέρα προδοσίας του Κυρίου και της Παρασκευής ως ημέρα του σταυρικού θανάτου του Κυρίου. Το μυστήριο του Βαπτίσματος τελούνταν όπου υπήρχε νερό και κατά προτίμηση τρεχούμενο καθώς οι βαπτιζόμενοι περνούσαν από το στάδιο της κατηχήσεως όπου διδάσκονταν τις δογματικές και ηθικές αλήθειες της πίστεως. Σε εκείνη την εποχή βλέπουμε από τις Επιστολές ότι καθιερώθηκε το μυστήριο του Ευχελαίου και η δημόσια εξομολόγηση των αμαρτιών.

Ακόμα και την εποχή των διωγμών οι χριστιανοί δεν είχαν μόνιμοι τόποι λατρείας αφού μόλις τον 3^ο αιώνα άρχιζαν να χτίζουν ναούς. Αυτοί οι ναοί καταστρέφονταν από τους ειδωλολάτρες σε κάθε νέο διωγμό και έτσι οι χριστιανοί αναγκάζονταν να καταφεύγουν για τις λατρευτικές ανάγκες σε σπήλαια, δάση και σε υπόγεια κοιμητήρια, τις περίφημες κατακόμβες. Αυτή την εποχή η Θεία Ευχαριστία διαχωρίστηκε από τις Αγάπες και τελούταν αυτόνομα κάθε Κυριακή. Ο Άγιος Ιουστίνος στην Α΄ Απολογία του αναφέρει την σειρά που ακολουθούσαν οι πιστοί σε αυτές τις λατρευτικές συνάξεις. Ξεκινούσαν με την ανάγνωση περικοπών από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, ακολουθούσε διδαχή, ή κατά το κοινώς λεγόμενο σήμερα κήρυγμα, από τον λειτουργό. Στην συνέχεια υπήρχε ομαδική προσευχή και προσφορά άρτου και οίνου με νερό και καθαγιασμό τους από τον προεστώτα ενώ τέλος υπήρχε η Μετάληψις των καθαγιασμένων δώρων. Αξίζει να σημειωθεί ότι αυτή η αναφορά είναι μια πρώτη μορφή τυπικού για την λατρευτική ζωή της εκκλησίας μας.

Στην ανάγνωση δεν υπήρχαν συγκεκριμένες περικοπές και οι ευχές του λειτουργού ήταν ελεύθερες χωρίς συγκεκριμένο κείμενο. Αργότερα οι χριστιανικοί ύμνοι πολλαπλασιάστηκαν και ο τρόπος της ψαλμωδίας ήταν απλός και επικρατούσε το «υποψάλλειν» ή «υπακούειν», δηλαδή έψαλλε ένας και οι άλλοι συνόδευαν με χαμηλότερη φωνή το μέλος ή επανέλαβαν τις τελευταίες λέξεις ενώ πολύ αργότερα εισήχθη η αντιφωνική ψαλμωδία. Καθιερώνεται η εορτή των Θεοφανίων, όπου εορτάζεται η Γέννηση και η Βάπτιση του Κυρίου μαζί. Μαζί με αυτή την εορτή και την εορτή της Πεντηκοστής και του Πάσχα, γίνονται ομαδικές βαπτίσεις κατηχουμένων ενώ εμφανίζεται και η νηστεία του Πάσχα χωρίς ακόμα συγκεκριμένη διάρκεια.        

Περισσότερα »