Το Ψαλτήριον (Μάρτιος 2010)

        Από τη Δευτέρα μετά την Κυριακή της Τυρινής, αυτό που ονομάζουμε Καθαρά Δευτέρα, αρχίζει η Μεγάλη Τεσσαρακοστή και τελειώνει την Παρασκευή πριν από το Σάββατο του Λαζάρου. Είναι περίοδος αυστηρής νηστείας, εκτενών ιερών ακολουθιών και γενικώς πνευματικής περισυλλογής και μετάνοιας. Ακολουθούν το Σάββατο του Λαζάρου και η Κυριακή των Βαΐων, καθώς στο τέλος του Τριωδίου βρίσκεται η Μεγάλη και Αγία Εβδομάδα, όπου η Σταύρωση και η Ανάσταση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, αποτελούν το κέντρο της ζωής μας και της ορθόδοξης πίστης μας.

       Την καθαρά Τετάρτη και συνήθως κάθε Τετάρτη και Παρασκευή, μόνο στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, τελείται στους Ιερούς Ναούς η Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων για τον λόγο ότι η εκκλησία μας έχει σε χρήση τρεις Θείες Λειτουργίες κατά τις οποίες γίνεται θυσία. Τη Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, του Αγίου Βασιλείου και του Αγίου Ιακώβου του Αδελφοθέου. Επειδή η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι πένθιμη περίοδος, η Εκκλησία μας όρισε οι Λειτουργίες αυτές να τελούνται μόνο τα Σάββατα και τις Κυριακές της Μ. Σαρακοστής. Τις άλλες ήμερες της εβδομάδας δε γίνεται Θεία Λειτουργία.

      Οι χριστιανοί όμως τους πρώτους αιώνες είχαν τη συνήθεια να μεταλαμβάνουν τέσσερις και πέντε φορές την εβδομάδα, γιατί γνώριζαν ότι δεν ήταν δυνατόν να ζουν «εν Χριστώ» άνευ των Αχράντων Μυστηρίων, άνευ του Χρίστου. Για να λυθεί λοιπόν το πρόβλημα της συχνής Θείας Κοινωνίας, η Εκκλησία καθόρισε να τελείται μόνο τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή η κατανυκτική Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων. Σ' αυτή δε γίνεται πλήρης Θεία Λειτουργία, διότι ο Άρτος που θα χρησιμοποιηθεί καθαγιάζεται την προηγούμενη Κυριακή, εμποτίζεται στο Άγιο Αίμα του Κυρίου μας, φυλάσσεται στο Άγιο Αρτοφόριο της Αγίας Τραπέζης και προσφέρεται για Κοινωνία την ημέρα πού τελείται η Προηγιασμένη Θεία Λειτουργία.

      Η Λειτουργία αυτή είναι, κανονικά, εσπερινή, γι' αυτό είναι συνυφασμένη με Εσπερινό. Αυτή η ακολουθία έχει ορισμένα χαρακτηριστικά που την καθιστούν μοναδική. Έτσι παρατηρούμε ότι προηγείται της Προηγιασμένης, η ακολουθία της Θ' Ώρας. Με το «Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός...» αρχίζει ή Θεία Λειτουργία, στην αρχή της οποίας επισυνάπτεται ο Εσπερινός της επόμενης ημέρας. Όταν αναγιγνώσκονται τα «Προς Κύριον...» (Ψαλτήρι σε τρεις Στάσεις), συνήθως στο τέλος ακούγονται από το Ιερό ήχοι θυμιατού, καθώς η Ωραία Πύλη είναι κλειστή. Αυτή τη στιγμή ο Ιερέας μεταφέρει το Σώμα και Αίμα του Κυρίου από την Αγία Τράπεζα, όπου φυλάχτηκε από την Κυριακή, στην Ιερά Πρόθεση και γι' αυτό οι πιστοί πρέπει να σηκώνονται και να παρακολουθούν νοερά και λογικά τα τελούμενα.

    Στη Μεγάλη Είσοδο, που γίνεται από το συντομότερο δρόμο, επειδή ο Ιερέας μεταφέρει το προηγιασμένο Σώμα και Αίμα του Χριστού μας οι Χριστιανοί γονατίζουν λατρευτικώς, επαναλαμβάνοντας μυστικώς το «Δι' ευχών των Αγίων Πατέρων ημών...». Στο τέλος, αναγιγνώσκονται οι δύο Ψαλμοί: «Ευλογήσω τον Κύριον...» (ο 33ος) και «Υψώσω σε ο Θεός μου...» (ο 144ος), κατά τη διάρκεια των οποίων ο Ιερέας μοιράζει το αντίδωρο και μετά τελειώνει η Λειτουργία, με το «Δι' ευχών...». Το αντίδωρο αυτό είναι το πρόσφορο από το οποίο ο Ιερεύς την Κυριακή έβγαλε τον Αμνό. Γι' αυτό το αντίδωρο στις Προηγιασμένες είναι συνήθως μικρό τεμάχιο. Στις Προηγιασμένες Θειες Λειτουργίες δε μνημονεύονται ονόματα ζώντων και τεθνεώτων, ούτε στην Ιερά Πρόθεση, ούτε στη Θεία Λειτουργία. Στη Λειτουργία αυτή επίσης δεν τελούνται μνημόσυνα, ενώ μπορούν να γίνουν μετά το «Δι' ευχών...» Τρισάγια.

     Μ' αυτό τον ωραίο και σοφό τρόπο και διατηρώντας τον κατανυκτικό χαρακτήρα της περιόδου, έλυσε η Εκκλησία μας το πρόβλημα της συχνής Θείας Κοινωνίας και ήδη οι πιστοί εκτιμώντας αυτή την πνευματική ευκαιρία, κατακλύζουν τους Ναούς, Τετάρτη και Παρασκευή, μεταλαμβάνοντας των Προηγιασμένων αυτών Θείων Δώρων.

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Φεβρουάριος 2010)

      Πριν από λίγες μέρες η εκκλησία μας μπήκε στη περίοδο του Τριωδίου, ή όπως λέγεται στην εκκλησιαστική γλώσσα «άνοιξε» το Τριώδιο. Αξίζει να σημειωθεί ότι το Τριώδιο δεν έχει καμία σχέση με το καρναβάλι και τη χαρά όπως πολλοί νομίζουν αλλά πρόκειται για μια περίοδο μετανοίας και περισυλλογής. Στην ουσία πρόκειται για ένα βιβλίο της εκκλησίας μας το οποίο «ανοίγει», όπως σωστά λέγεται, με την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου και «κλείνει» το Μεγάλο Σάββατο για να το διαδεχθεί ένα άλλο μεγάλο βιβλίο της εκκλησίας μας, το Πεντηκοστάριο.

     Αυτό το βιβλίο περιέχει υμνολογικό υλικό κυρίως του Εσπερινού και του Όρθρου και χρησιμοποιείται μαζί με το Μηναίο και την Παρακλητική. Ονομάζεται Τριώδιο, γιατί στην ακολουθία του όρθρου, όχι των Κυριακών αλλά των άλλων ημερών της εβδομάδας, ο κανόνας δεν έχει εννέα ωδές όπως συνήθως αλλά έχει τρείς ωδές (=Τριώδιον) οι οποίες είναι σταθερά στην Η΄ και την Θ΄ ωδή και διαδοχικά μία από τις πέντε πρώτες. Η περίοδος του Τριωδίου έχει σκοπό να μας προετοιμάσει με νηστεία, προσευχή και μετάνοια, για να υποδεχθούμε τα Άγια Πάθη του Κυρίου και την ένδοξη Ανάσταση Του, καθώς μέσα σε αυτή τη περίοδο περιλαμβάνεται και η Μεγάλη Εβδομάδα.

     Αναλυτικά η περίοδος του Τριωδίου καλύπτει τις τρεις εβδομάδες πριν από τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, τις δυο ήμερες Σάββατο του Λαζάρου και Κυριακή των Βαΐων, οι οποίες είναι συνδετικές ήμερες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής με τη Μεγάλη Εβδομάδα και τέλος τη Μεγάλη Εβδομάδα. Οι τρεις πρώτες εβδομάδες λέγονται στην εκκλησιαστική γλώσσα «προφωνήσιμοι» διότι προαναφωνούν τους αγώνες που έχουμε να κάνουμε εναντίον των παθών και των δαιμόνων κατά την διάρκεια της Αγίας Τεσσαρακοστής. Σε αυτή τη περίοδο ανήκουν η Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου όπου διαβάζεται η ομώνυμη παραβολή, στην οποία διακρίνουμε τα αποτελέσματα της υπερήφανης προσευχής του «δικαίου» Φαρισαίου που τελικά δεν εισακούστηκε και της ταπεινής προσευχής του αμαρτωλού Τελώνου, του οποίου η προσευχή ανεβαίνει στον ουρανό ως θυμίαμα. Στην επόμενη Κυριακή αυτή του Ασώτου διαβάζεται η παραβολή του «Άσωτου Υιού» ομιλεί για ένα πλούσιο νέο ο όποιος άσωτα κατασπατάλησε την περιουσία του σε χώρα μακρινή και στο τέλος κατάντησε να βόσκει χοίρους. Τότε μετανόησε και επέστρεψε στον πατέρα του, που τον δέχθηκε με άπειρη αγάπη και στοργή. Ακολουθεί το Σάββατο πριν από την Κυριακή της Απόκρεω, όπου λέγεται «Σάββατο των Ψυχών» ή Ψυχοσάββατο. Είναι το πρώτο ο τα δύο Ψυχοσάββατα του έτους, το δεύτερο επιτελείται το Σάββατο πριν από την Κυριακή της Πεντηκοστής.

      Στη συνέχεια βρίσκουμε την Κυριακή της Απόκρεω, όπου η Κυριακή αυτή λέγεται έτσι γιατί είναι η τελευταία ημέρα της κρεοφαγίας μέχρι το Πάσχα, ενώ οι θείοι Πατέρες όρισαν αυτή την Κυριακή να γίνεται μνεία της Δευτέρας Παρουσίας του Χριστού. Ακολουθεί το Σάββατο των Οσίων Πατέρων, ενώ κακώς επικράτησε να θεωρούνται το Σάββατο αυτό και το Α' Σάββατο των Νηστειών, του θαύματος του Αγίου Θεοδώρου, ως Ψυχοσάββατα. Η Κυριακή της Τυρινής, στο τέλος της τρίτης εβδομάδας του Τριωδίου, και μετά τη διακοπή της κρεοφαγίας, τρώμε τυροκομικά, αυγά και ψάρια όλες τις ημέρες της, καθώς γι' αυτό ονομάστηκε «Τυροφάγου» ή «Τυρινής». Η Εκκλησία μας, χωρίς να θεωρεί μολυσμένη καμία τροφή, επιτρέπει τη βρώση γάλακτος και αυγών και όχι το πρόβατο ή το κοτόπουλο, που τα παράγουν, διότι διακρίνει τις τροφές σε περισσότερο και ολιγότερο βοηθητικές στην εγκράτεια και κατά καιρούς άλλες επιτρέπει και άλλες απαγορεύει.

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Ιανουάριος 2010)

     Στην εκκλησία όταν εισέρχεται ο πιστός σε ένα ναό, παρατηρεί εκτός των άλλων προς το εσωτερικό του ναού δύο αναλόγια, τα ψαλτήρια. Γιατί υπάρχουν εκεί; Είναι διακοσμητικός ο ρόλος τους και γιατί είναι δύο; Αυτές είναι οι πρώτες σκέψεις που με αυθόρμητο χαρακτήρα σκέφτεται κάποιος ή πολύ απλά αγνοεί το λόγο ύπαρξη τους. Δεν είναι όμως τυχαία η ύπαρξη τους όπου πολλές φορές διακοσμούνται με περίτεχνα σκαλίσματα.

    Σε μια ιστορική αναδρομή και σύμφωνα με κάποιες εικονογραφίες σε μουσικά χειρόγραφα, οι ψάλτες καθόντουσαν στο κέντρο του ναού χωρισμένοι σε δύο ομάδες με ένα μαέστρο ή αλλιώς χοράρχη. Δεν είναι τυχαίο που ακόμα και σήμερα βρίσκεται στον εξωτερικό περίβολο της Άγιας-Σοφιάς στην Κωνσταντινούπολη το απομηνάρι του ψαλτηριού της φτιαγμένο από μάρμαρο καθώς είναι πανομοιότυπο με αυτά των χειρογράφων. Φαίνεται όμως ότι με τη πάροδο του χρόνου οι χοροί χωρίστηκαν παίρνοντας την θέση τους στα αριστερά και τα δεξιά του ναού καθώς τα αίτια αυτής της αλλαγής χάνονται στα βάθη της εκκλησιαστικής παράδοσης. Θα ήθελα να επικεντρωθώ όμως στη θέση και στη λειτουργικότητα του ψάλτη μέσα στον λατρευτικό τόπο του ναού. Ο ψάλτης είναι ο εκπρόσωπος του λαού μέσα στις ακολουθίες καθώς στις εκφωνήσεις του ιερέα συμπληρώνει ως μια φωνή των προσευχόμενων πιστών.

     Αν αναρωτιέστε γιατί δύο χοροί, δηλαδή δύο ψάλτες αριστερός και δεξής, αυτό συμβαίνει γιατί προκαλούν μεταξύ τους αυτό που ονομάζουμε αντιφωνία. Στην αντιφωνία, συμβαίνει με στίχους των ψαλμών του Δαυίδ, ο ένας χορός ψέλνει κι ο άλλος εξ ίσου συμπληρώνει. Δεν είναι κανένας κατώτερος αφού μέσα στην εκκλησία όλοι είναι ίσοι. Δεν θα πρέπει να λησμονούμε ότι στους κανόνες των οικουμενικών συνόδων των πατέρων της εκκλησίας μας, τονίζεται χαρακτηριστικά ότι είτε πλούσιος είτε φτωχός βρίσκεται στην εκκλησία, είτε νέος είτε γέρος, όλοι αντιμετωπίζονται ως ίσοι. Σίγουρα όμως ο δεξιός ψάλτης απαιτείται να είναι πιο έμπειρος και καλός γνώστης της ψαλτικής τέχνης κι αυτό γιατί τα μουσικά κείμενα του δεξιού χορού είναι πιο δύσκολα. Σε πολλά σημεία φαίνεται ότι ο ιερέας ψέλνει και αυτός καθώς η αντιφωνία χωρίζεται σε τρία μέρη.

     Σε καμιά περίπτωση όμως οι πιστοί δεν πηγαίνουν στο ναό για να θαυμάσουν την ερμηνεία στη ψαλτική του ψάλτη καθώς δεν πηγαίνουν σε συναυλία αλλά σε λατρευτική σύναξη. Το ίδιο δεν θα πρέπει να προσπαθεί να κάνει ο ίδιος ο ψάλτης δείχνοντας το πόσο καλλίφωνος είναι και τι φωνητικές δυνατότητες έχει. Δυστυχώς αυτό σήμερα αυτό ισχύει καθώς ο άνθρωπος έχει δυσνοήσει τον λειτουργικό ρόλο του ψάλτη μέσα στην εκκλησία. Έτσι ο ναός μετατρέπεται από μέρος προσευχής και χώρος λατρευτικών συνάξεων, σε συναυλιακό χώρο και μέρος για κοινωνικές σχέσεις. Ο ψάλτης είναι απλά ένας βοηθός τόσο για τον ιερέα όσο και για τους πιστούς καθώς παίζει ενεργό ρόλο στην λατρευτική και συμμετοχική σειρά των ακολουθιών. Τονίζεται ιδιαίτερα ότι ο ρόλος του ψάλτη είναι ενεργός στην πνευματική κατάσταση που δημιουργείται την ώρα των ακολουθιών μέσα στο ναό καθώς η μουσική δημιουργική διαδικασία συμβάλει εκείνη την ώρα τα μέγιστα στη λατρεία.

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Νοέμβριος 2009)

      Οι πατέρες της εκκλησίας μας αναφέρθηκαν στα μουσικά όργανα και στη θέση τους μέσα στην εκκλησία. Κυρίως χρησιμοποίησαν την τελειότητα στην κατασκευή τους για να την παρομοιάσουν με την ζωή του χριστιανού. Στις ερμηνείες τους για τους ψαλμούς του Δαυίδ, αναφέρουν ότι ο πιστός πρέπει να χρησιμοποιήσει το σώμα του ως μουσικό όργανο για να υμνήσει τον Θεό του. Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και ένας σύγχρονος αυτών των πατέρων της εκκλησίας μας, ο Χρύσανθος επίσκοπος Μαδύτων. Όπως και οι πατέρες έτσι και αυτός υποστηρίζει την μονοφωνική μορφή της ψαλτικής τέχνης λέγοντας ότι τα μουσικά όργανα δεν έχουν καμία θέση στο λατρευτικό χώρο της εκκλησίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Μαδυτινός ιεράρχης είναι αρκετά μεταγενέστερος των Ιωάννη Χρυσοστόμου, Μέγα Βασιλείου και Γρηγόριου Θεολόγου καθώς αποτελεί εκπρόσωπο αυτού που ονομάζουμε σήμερα νεοελληνική εποχή. Ο Χρύσανθος επηρεασμένος από το κλίμα της εποχής, δηλαδή την στροφή προς την αρχαία Ελλάδα, παίρνει τις αρχές του Πλάτωνα από την Πολιτεία και αναφέρει ότι οι καλές μελωδίες πρέπει να εξελίσσονται ενώ οι κακές να μεταβάλλονται. Έτσι στο θεωρητικό του αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο «περί μουσικών οργάνων» όπου αναφέρει ότι «ο φιλόμουσος, όταν αποκτήση την ιδέα ενός οργάνου μουσικού και την χρήση, ωσάν η μέλισσα, θέλων να τρυγά μόνον τα χρήσιμα και να παρατρέχει την εις τα ανίερα μεταχείριση του οργάνου, δεν βλάπτει την ιερά ψαλμωδία, ενδυναμούμενος εις την γνώσιν της μουσικής». Παρατηρούμε μια πιο ελεύθερη σκέψη, κατά το μήκος κύματος της εποχής του, από αυτή των πατέρων της εκκλησίας μας.

      Συμπερασματικά, βλέπουμε ότι οι πατέρες της εκκλησίας μας τονίζουν ιδιαίτερα την χρήση της ψαλτικής τέχνης μέσα στο λατρευτικό χώρο της εκκλησίας. Όταν συνδυάζεται η προσευχή με την ψαλμωδία διώχνονται πονηρές σκέψεις και η ανάταση της ψυχής είναι δεδομένη. Σε ένα συνδυασμό φιλοσοφικών και θεολογικών απόψεων, οι πατέρες δίνουν ένα θεόσταλτο χαρακτήρα στην ψαλτική τέχνη αφού οι πιστοί είναι αδύναμοι και ατελείς πνευματικά.

     Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να θέσω υπόψη σας κάποιες παρατηρήσεις και προβληματισμούς. Όπως βλέπουμε, οι πατέρες στηρίζονται σε φιλοσοφικές, εκτός από θεολογικές, αναζητήσεις καθώς είναι γνωστό ότι σπούδασαν φιλοσοφία. Κύριο στοιχείο για τους πατέρες είναι η προσευχή. Όπως είδαμε δεν συνιστούν τα κρατήματα (τεριρέμ) καθώς έφευγαν από το εκκλησιαστικό πνεύμα της εποχής. Θα ήθελα όμως να λάβετε υπόψη σας κάποια συμπεράσματα από μια έρευνα πεδίου όπου έκανα ο ίδιος στην έρημο του Αγίου Όρους στις εκεί μουσικές αδελφότητες πάνω σε αυτό το θέμα. Όταν ρωτούσα τους πατέρες τι είναι αυτό το οποίο τους παροτρύνει να ψέλνουν τόσο όμορφα όλοι μου απάντησαν η προσευχή. Ένα άλλο στοιχείο της παράδοσης του Αγίου Όρους είναι τα μακρόσυρτα μέλη που τόσος πολύς λόγος γίνεται για την κούραση που προκαλούν στους πιστούς. Για το Άγιο Όρος αυτά συμβάλουν στην προσευχή και ευφραίνουν την ψυχή του πιστού και δεν την κουράζουν. Ίσως εμείς στο κόσμο έχουμε ξεχάσει ότι η ψαλτική τέχνη μέσα στις ακολουθίες έχει το ρόλο της προσευχής βοηθώντας τον απλό πιστό στο να πετύχει το μέγιστο αποτέλεσμα.

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Δεκέμβριος 2009)

      Η ορθόδοξη εκκλησία χαρακτηρίζεται από το ήθος και τη τάξη που καθορίζει το εκκλησιαστικό πνεύμα. Για τη βυζαντινή μουσική, την εκκλησιαστική μουσική της ανατολικής ορθοδόξου εκκλησίας μας, το δεύτερο στοιχείο που προανέφερα λειτουργεί ως η βάση για την απλή εφαρμογή της μουσικής μέσα στο λατρευτικό χώρο του ναού. Με απλά λόγια, η τάξη ή αυτό που συνηθίζουμε να λέμε στην εκκλησία «Τυπικό», καθορίζει την σειρά που θα πρέπει να ειπωθεί το καθετί την ώρα των ακολουθιών. Είναι όμως αρκετό αυτό;

     Σε αυτό το σημείο θα τονίσω ότι σύμφωνα με την ορθόδοξη πατερική διδασκαλία το στοιχείο όπου θα μας βοηθήσει στην επικοινωνία μας με το Θεό μέσω της προσευχής είναι η καθαρότητα και η αγνότητα της ψυχής. Θα αναφέρω μια διήγηση που την άκουσα από αγιορείτες πατέρες σε μια περιήγηση μου στο Άγιο Όρος. Κάποτε σε ένα πανηγύρι ενός χωριού, κάλεσαν για να ψάλλει το πρωτοψάλτη του μητροπολιτικού ναού της περιοχής. Με μεγάλη χαρά δέχτηκε τη πρόσκληση ώστε να συμμετέχει και αυτός με τον τρόπο του στην χαρά του χωριού. Μαζί του όμως ήταν και τα γεροντάκια του χωριού, αυτοί που βοηθούσαν κάθε Κυριακή στα ψαλτικά. Ξεκινά η ακολουθία του εσπερινού και τα γεροντάκια έκαναν τέτοια λάθη στην σειρά, στο «Τυπικό» όπως λέμε, που ήταν πέρα ως πέρα λάθος. Ο πρωτοψάλτης είχε νευριάσει με τη κατάσταση αυτή αφού φαινομενικά προκαλούσε πνευματική αναστάτωση και αταξία μέσα στο ναό την ώρα της ακολουθίας. Στο τέλος νευριασμένος ρωτά τους γερόντους: «Μα, καλά δεν βλέπετε ότι όλα τα λέτε λάθος; Δεν είναι αυτό το τυπικό της εκκλησίας μας». Και αυτοί με ηρεμία και γαλήνη ψυχής του απάντησαν: «κοίταξε να δεις. Εμείς έτσι τα έχουμε μάθει, να μας συγχωρείς. Μα, για να καταλάβουμε ότι τα λέμε σωστά έχουμε σημάδι την ώρα της ακολουθίας. Αν όλα τα λέμε σωστά και πάμε καλά, στην ώρα του εσπερινού όταν ο παπάς βγαίνει να ψάλλει το ‘Φως Ιλαρόν’ εμείς βλέπουμε μια αχτίδα φωτός να βγαίνει από το Ιερό Βήμα. Αν συμβεί αυτό τότε ξέρουμε ότι τα λέμε όλα καλά». Είναι αυτονόητο ότι τα γεροντάκια έκαναν λάθος από άγνοια και ότι με την αγνότητα της ψυχής που τους διέκρινε έβλεπαν το “Άκτιστο Φώς”, το “Φως ιλαρόν” όπως λέμε στην ακολουθία του εσπερινού.

     Έτσι χαρακτηριστικά η ορθόδοξη πατερική διδασκαλία διδάσκει τη καθαρότητα της ψυχής την ώρα της προσευχής τόσο από τον προσευχόμενο πιστό όσο κι από τον ψάλτη. Άλλωστε δεν θα πρέπει να λησμονούμε ότι η θέση του ψάλτη μέσα στην εκκλησία την ώρα της λατρευτικής ακολουθίας είναι αυτή του εκπροσώπου του λαού όπου προσεύχεται. Επομένως ορθά σε κάποιες περιπτώσεις σήμερα παρατηρούμε την προσπάθεια ιερέων στις εκκλησίες μας να επαναφέρουν την έννοια του συνόλου καλώντας τους πιστούς να προσευχηθούν και να αναγνώσουν όλοι μαζί το Σύμβολο της Πίστεώς μας και το «Πάτερ ημών». Είναι κάποιες βασικές προσευχές που σχεδόν όλοι γνωρίζουν και δεν απαιτούν ιδιαίτερες γνώσεις.

Περισσότερα »