Οκτάηχο δοξαστικό εσπερινού "Θεαρχίω νεύματι" Πέτρου Λαμπαδαρίου

     Ο μήνας Αύγουστος είναι αφιερωμένος στην Παναγία όπου πανηγυρίζουν αναρίθμητοι ναοί μικροί και μεγάλοι σε όλη την Ελλάδα και όπου υπάρχει ελληνισμός. Την 15η Αυγούστου που εορτάζεται η Κοίμηση της, οι πατέρες της εκκλησίας μας για να προσδώσουν το χαρμόσυνο χαρακτήρα της εορτής αποφάσισαν το δοξαστικό των στιχηρών του εσπερινού να ψέλνεται και στους οκτώ ήχους που υπάρχουν στην βυζαντινή μουσική. Το αποτέλεσμα είναι μοναδικό αφού η μουσική επένδυση εκφράζει το κείμενο αναδύοντας την θεολογική του ερμηνεία.

     Παρακάτω σας παραθέτω  το δοξαστικό από το Δοξαστάριο του Πέτρου Λαμπαδαρίου και την σπάνια ηχογράφηση από την φετινή πανήγυρη του 2010 της Ιεράς Μονής Υ.Θ. Πλατυτέρας στη Κέρκυρα. Τα του δεξιού χορού ψέλνει ο Γιώργος Κωνσταντίνου με τον π. Συμεών και τα του αριστερού χορού ο Παντελής Ζαφείρης με τις ευλογίες του γέροντα της Μονής π. Τιμοθέου. Στα τεχνικά χαρακτηριστικά αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ το δοξαστικό αρχίζει από τον Α΄ ήχο με βάση τον φθόγγο ΠΑ, η βάση που πάρθηκε στη συγκεκριμένη εκτέλεση  είναι ο φθόγγος  ΚΕ χάριν της παλιάς βάσης του Α΄ ήχου.

Για να ακούσετε την ηχογράφηση πατήστε εδώ:

Θεαρχίω Νεύματι (οκτάηχο)- Πέτρου Λαμπαδαρίου

και να δείτε το κείμενο πατήστε:

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Αύγουστος 2010)

         Στο ψαλτήρι υπάρχουν σε χρήση βιβλία που καταλαμβάνουν την δική τους θέση όλο το χρόνο. Δημιουργήθηκαν για την ενίσχυση του πιστού στη προσευχή και έχουν καθαρά βοηθητικό χαρακτήρα. Αυτά τα λειτουργικά βιβλία χρησιμοποιούνται κυρίως στο λατρευτικό χώρο του ναού την ώρα των ακολουθιών.

        Η Παρακλητική περιέχει την εβδομαδιαία ακολουθία στους οκτώ ήχους της Βυζαντινής μουσικής και αρχίζει από το Σάββατο το βράδυ και τελειώνει το επόμενο Σάββατο το πρωί για κάθε ήχο. Αυτό συμβαίνει γιατί η εκκλησία μας ακολουθεί το σύστημα του νυχθημέρου όπου η εορτή της επομένης αρχίζει από τον εσπερινό της προηγούμενης. Επίσης υπάρχουν τα 12 Μηναία, ένα για κάθε μήνα, όπου βρίσκουμε τις ακολουθίες των αγίων όλου του χρόνου.

        Το Τριώδιον περιέχει τις ακολουθίες των κινητών εορτών από την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου μέχρι το Μεγάλο Σάββατο το πρωί ενώ το Πεντηκοστάριον περιέχει τις ακολουθίες από την Κυριακή του Πάσχα μέχρι την Κυριακή των Αγίων Πάντων. Υπάρχουν βιβλία όπως το Αρχιερατικόν, το Ιερατικόν και το Διακονικόν για χρήση από τον Επίσκοπο, τον Ιερέα και τον Διάκονο αντίστοιχα καθώς και το Μέγα και Μικρόν Ευχολόγιον όπου περιέχει Μυστήρια και ευχές που διαβάζουν οι ιερείς κατά περιπτώσεις. Στο Μέγα Ωρολόγιον βρίσκουμε όλες τις ακολουθίες του νυχθημέρου, τα απολυτίκια των αγίων και των εορτών και διάφορες προσευχές ενώ στο Τυπικόν περιγράφεται με λεπτομέρειες η διάταξη και η τέλεση των ακολουθιών.

       Σημαντικό βιβλίο για την εκκλησία μας είναι το Ψαλτήριον όπου περιλαμβάνει τους 150 ψαλμούς του προφήτη Δαυίδ και είναι χωρισμένο σε 20 Καθίσματα καθώς στα μοναστήρια ο κύκλος του Ψαλτηρίου είναι εβδομαδιαίος. Το Θεοτοκάριον περιέχει ύμνους και κανόνες προς την Παναγία μας ενώ ο Μέγας Συναξαριστής αποτελείται από πολλούς τόμους και περιέχει αναλυτικά τους βίους των Αγίων και σχετικούς Πατερικούς λόγους για την κάθε ημέρα ολόκληρου του έτους.

        Κατά την διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας χρησιμοποιούμε το βιβλίο με τον αντίστοιχο τίτλο το οποίο περιλαμβάνει τις ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας, οι οποίες βρίσκονται και στο Τριώδιο. Σπάνια βρίσκουμε τα βιβλία Συνέκδημος και Σύνοψις τα οποία περιέχουν ότι το Ωρολόγιο και η Παρακλητική καθώς είναι απαραίτητα για την προσευχή του κάθε πιστού στις ακολουθίες μέσα στο ναό. Για την εξυπηρέτηση των Λειτουργών και των ψαλτών υπάρχει επίσης το καθιερωμένο τα τελευταία χρόνια μικρό βιβλίο με τίτλο Το εγκόλπιο του Αναγνώστου και το ετήσιο Τυπικόν τα οποία περιέχουν την διάταξη όλων των ακολουθιών όλου του έτους. Το ετήσιο Τυπικόν αντικατέστησε το Μέγα Τυπικόν το οποίο αναφερόταν σε όλες τις τυπικές διατάξεις και εξαιρέσεις των ακολουθιών όλου του χρόνου.

        Στις μέρες μας κυκλοφορούν και μικρότερα βιβλία τα οποία περιέχουν μέρος των παραπάνω βιβλίων όπως είναι η Θεία Λειτουργία, Ακολουθία των Χαιρετισμών, Ακολουθία της Παρακλήσεως, της Θείας Μεταλήψεως, του Αποδείπνου και άλλων ακολουθιών που σκοπό έχουν να εξυπηρετούν καλύτερα τους πιστούς λόγω του μεγέθους τους.

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Ιούλιος 2010)

       Η έννοια της λατρείας έχει κυρίαρχο ρόλο μέσα στο ναό και κυρίως στις ακολουθίες που υπάρχουν στην εκκλησία μας. Για την ενίσχυση του πιστού στην λατρεία και τη προσευχή, δημιουργήθηκαν ιερά βιβλία για τις ακολουθίες που καταλαμβάνουν πολλές ώρες από τη καθημερινότητα μας. Αυτά τα βιβλία της εκκλησίας μας τα χρησιμοποιούμε μέσα στο ναό κυρίως στο ψαλτήρι, είτε για να ψάλλουμε είτε απλά για απαγγελία.

      Η Αγία Γραφή χωρίζεται σε δύο μεγάλα μέρη, στην Παλαιά και Καινή Διαθήκη. Η Παλαιά Διαθήκη αποτελείται από 49 βιβλία (Γένεσις, Έξοδος, Λευϊτικόν, Αριθμοί, Δευτερονόμιον, Ιησούς του Ναυή, Κριταί, Ρούθ, Α-Β-Γ-Δ Βασιλειών, Α-Β Παραλειπομένων, Α-Β Έσδρας, Νεεμίας, Τωβίτ, Ιουδίθ, Εσθήρ, Α-Β-Γ Μακκαβαίων, Ψαλμοί, Ιώβ, Παροιμίαι, Εκκλησιαστής, Άσμα Ασμάτων, Σοφία Σολομώντος, Σοφία Σειράχ, Ωσηέ, Αμώς, Μιχαίας, Ιωήλ, Οβδιού, Ιωνάς, Ναούμ, Αββακού, Σοφονίας, Αγγαίος, Ζαχαρίας, Μαλαχίας, Ησαϊας, Ιερεμίας, Επιστολή Ιερεμίου, Βαρούχ, Θρήνοι Ιερεμίου, Ιεζεκιήλ, Δανιήλ). Σε αυτά τα κείμενα περιγράφεται η προετοιμασία για τη σωτηρία του ανθρώπου μέσω του Ισραήλ και τα χρησιμοποιούμε για ανάγνωση και απαγγελία στις λεγόμενες προφητείες.

     Η Καινή Διαθήκη αποτελείται από 27 βιβλία (τα 4 Ευαγγέλια: Ματθαίου, Μάρκου, Λουκά, Ιωάννου, οι Πράξεις των Αποστόλων, οι 14 Επιστολές του Αποστόλου Παύλου: Προς Ρωμαίους, Α’-Β’ Προς Κορινθίους, Προς Γαλάτας, Προς Εφεσίους, Προς Φιλιππισίους, Προς Κολασσαείς, Α’-Β’ Προς Θεσσαλονικείς, Α’-Β’ Προς Τιμόθεον, Προς Τίτον, Προς Φιλήμονα, Προς Εβραίους, οι 4 Καθολικές επιστολές: Α’-Β’ Πέτρου, Α’-Β’-Γ’ Ιωάννου, Ιούδα, Αποκάλυψη Ιωάννου). Τόσο η Καινή όσο και η Παλαιά Διαθήκη, μαζί με την Ιερά Παράδοση, είναι η βάση και ο στύλος της εκκλησίας ενώ στα κείμενα της Καινής Διαθήκης παρουσιάζεται η ζωή και το έργο του Χριστού και παραδίδεται σε εμάς ολόκληρη η διδασκαλία.

     Από τη Καινή Διαθήκη στην εκκλησία έχουμε δύο λειτουργικά βιβλία σε συχνή χρήση, σχεδόν καθημερινή. Αυτά είναι το Ιερό Ευαγγέλιο και ο Απόστολος. Το Ιερό Ευαγγέλιο περιέχει τα τέσσερα Ευαγγέλια και βρίσκεται πάντα πάνω στην Αγία Τράπεζα. Από την μια πλευρά απεικονίζεται περίτεχνα η Ανάσταση ενώ από την άλλη πλευρά η Σταύρωση του Χριστού. Από τον εσπερινό του Σαββάτου ως τη Κυριακή πριν τον εσπερινό καθώς και την αναστάσιμη περίοδο, από το Πάσχα μέχρι την Ανάληψη, προβάλλεται η πλευρά με την απεικόνιση της Ανάστασης ενώ τις υπόλοιπες μέρες του χρόνου η πλευρά με τη Σταύρωση. Περιέχει τις περικοπές από τα 11 Εωθινά Ευαγγέλια που διαβάζονται από τον ιερέα στην ακολουθία του Όρθρου κάθε Κυριακή και έχουν αναστάσιμο χαρακτήρα. Επίσης περιέχει όλες τις ευαγγελικές περικοπές όλου του χρόνου, όλων των ακολουθιών και των Μυστηρίων της εκκλησίας.

     Ο Απόστολος είναι ένα βιβλίο το οποίο περιέχει τις Πράξεις και τις Επιστολές των Αποστόλων. Διαβάζονται από τον Αναγνώστη καθώς βρίσκεται τοποθετημένος στο κέντρο του ναού στραμμένος προς την ανατολή και το Ιερό Βήμα. Η θέση του Αποστολικού αναγνώσματος είναι στην ακολουθία της Θείας Λειτουργίας πριν από την ανάγνωση του Ιερού Ευαγγελίου. Σημαντικό επίσης είναι ότι σε κάθε Θεία Λειτουργία διαβάζονται περικοπές από κάποια επιστολή ενώ κατά τη περίοδο του Πεντηκοσταρίου από τις Πράξεις των Αποστόλων.

Περισσότερα »

Δοξολογία (πλ.Β΄) - Γ.Βιολάκη

       Ο Γεώργιος Βιολάκης γεννήθηκε στη Σίφνο και διέπρεψε ως Πρωτοψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας. Την περίοδο 1843-1875 έψαλλε αρχικά ως λαμπαδάριος και κατόπιν ως Πρωτοψάλτης στον Ι.Ν. Αγίου Ιωάννου στο Γαλατά της Κωνσταντινούπολης. Είχε καθοδηγητή τον Θεόδωρο Φωκαέα ο οποίος αναφέρει στην Ανθολογία του τον Γεώργιο τον Σίφνιο (Βιολάκη) και συμπεριλαμβάνει οκτάηχο μάθημα του επί του απολυτίκιου των Τριών Ιεραρχών.

     Από το 1875 ως το 1905 ψέλνει ως Πρωτοψάλτης στο Πατριαρχείο επί πατριαρχείας Ιωακείμ του Β΄. Δίδαξε μουσική για έξι χρόνια στη θεολογική σχολή της Χάλκης και στην Πατριαρχική μουσική σχολή για μικρό διάστημα. Συμμετείχε στην Μουσική επιτροπή του 1881 η οποία καθόρισε τα μουσικά διαστήματα και θεωρητικά ζητήματα τα οποία ισχύουν μέχρι σήμερα. Τεράστια η συμβολή του γράφοντας το “Τυπικό” το οποίο ισχύει μέχρι σήμερα ως τυπικό της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, βασιζόμενο στο τυπικό του Κωνσταντίνου Πρωτοψάλτου. Έχοντας ως αρχή ότι οι παλιές συνθέσεις επαρκούν, συνέθεσε ελάχιστα μαθήματα, μεταξύ των οποίων και δύο δοξολογίες.

      Παραθέτω την μία από τις δύο σε ήχο πλάγιο του Δευτέρου σε καταγραφή του Χρήστου Τσακίρογλου. Αξίζει να σημειωθεί ότι η σπάνια ηχογράφηση που ακολουθεί είναι από τον Ι.Ν. Αποστόλου Ανδρέου στην Πάτρα, την Κυριακή του Θωμά το 2006. Ψέλνουν τα του δεξιού χορού η χορωδία “Μαΐστορες της Ψαλτικής Τέχνης” υπό την διεύθυνση του κ. Αχιλλέα Χαλδαιάκη, και τα του αριστερού χορού η πανεπιστημιακή βυζαντινή χορωδία Θεσσαλονίκης υπό την διεύθυνση του κ. Αντώνη Αλυγιζάκη. Η ηχογράφηση προέρχεται από το προσωπικό μου αρχείο και είναι ολόκληρη η στιχολογία.

Για την ηχογράφηση πατήστε:

Δοξολογία (πλ.Β΄) - Γ.Βιολάκη

και δείτε το κείμενο:

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Ιούνιος 2010)

      Η ψαλτική τέχνη στηρίζεται στη προφορική παράδοση σε ένα μεγάλο βαθμό αφού δεν υπάρχουν έγγραφες πηγές. Στις ακολουθίες και στο τυπικό τους βλέπουμε ότι υπάρχουν διαφορές από μια παλιότερη χρονική περίοδο σε σχέση με το σήμερα. Η εκκλησιαστική τάξη είναι αλλοιωμένη από περιοχή σε περιοχή καθώς ο ψάλτης μεταφέρει την τέχνη του μέσα στο πέρασμα του χρόνου από τον δάσκαλό του ενώ την αποδίδει στον μαθητή του. Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται ο σεβασμός στη έννοια της παράδοσης αλλά οφείλουμε να γνωρίζουμε και να υποστηρίζουμε την ορθή τάξη των πραγμάτων. Δεν γίνεται λόγος για τις αλλαγές στην εκκλησιαστική τάξη που αφορούν λειτουργικούς λόγους των ακολουθιών, αλλά για ανούσιες αλλαγές μικρές ή μεγάλες που κυρίως γίνονται για λόγους αισθητικούς του καθενός που σχετίζεται με αυτή την εκκλησιαστική τάξη.

      Στη πατριαρχική τάξη, που ισχύει ως τις μέρες μας, βλέπουμε ότι τηρείται κατά το δυνατόν το τυπικό της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας (ΜτΧ). Στο πατριαρχικό ναό οι δυο χοροί αποτελούνται από τους άρχοντες πρωτοψάλτη και λαμπαδάριο, τους δομέστικους και άλλους βοηθούς. Σε θέματα λειτουργικής τάξης φαίνεται ότι η παράδοση συμβαδίζει με το τυπικό καθώς αποφεύγονται φαινόμενα μουσικής σύγχυσης. Πιο συγκεκριμένα, οι πατριαρχικοί χοροί στις αιτήσεις «απαντούν» εναλλάξ με τις παρακλήσεις των «Κύριε ελέησον» και «Παράσχου Κύριε». Αυτές οι παρακλητικές ευχές λέγονται κοφτά και λιτά χωρίς ιδιαίτερο μουσικό και μελισματικό ενδιαφέρον ενώ ο διάκονος στις αιτήσεις ακολουθεί την ίδια λογική δίνοντας μεγαλύτερο βάρος στο θεολογικό κείμενο και το νόημα που το διέπει. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό είναι ότι στην αίτηση «Της Παναγίας Αχράντου…» δεν ψέλνουν το «Υπεραγία Θεοτόκε σώσον ημάς» καθώς προκαλεί σύγχυση ακουστική εκείνη την ώρα και αποτελεί υπερβολή για την συγκεκριμένη αίτηση. Στην ελληνική εκκλησία και στο Άγιο Όρος έχει επικρατήσει το αντίθετο, δηλαδή να ψέλνεται το «Υπεραγία Θεοτόκε σώσον ημάς», χωρίς να σημαίνει ότι δεν είναι ορθό αφού ακολουθεί την παράδοση της τοπικής εκκλησίας.

      Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με την αίτηση «Αντιλαβού σώσον, ελέησον…» όπου στα πατριαρχικά αναλόγια ψέλνεται το «Κύριε ελέησον» ως συνέχεια των προηγούμενων αιτήσεων. Στην ελλαδική εκκλησία στην ίδια ακριβώς αίτηση ψέλνεται το «Αμήν» χωρίς κάποιο ιδιαίτερο λόγο. Εδώ όμως τίθεται θέμα ορθότητας καθώς αποτελεί εξ ολοκλήρου θεολογικό ζήτημα αφού το «Αμήν» λειτουργεί ως επισφραγιστική ευχή σε όλες τις περιπτώσεις που το συναντούμε μέσα στην λειτουργική τάξη των ακολουθιών. Στην συγκεκριμένη αίτηση δεν χρειάζεται επισφράγιση καθώς είναι επίκτητη η ανάγκη του ελέους σύμφωνα με το θεολογικό νόημα της αίτησης. Έτσι συναντάμε μια διόρθωση στη ελληνική εκκλησιαστική παράδοση στις μέρες καθώς δεν αποτελεί νεωτερισμό αλλά ορθότητα σύμφωνα με το θεολογικό νόημα. Τα συγκεκριμένα ζητήματα φαίνονται μικρής σημασίας αλλά αποτελούν κρίκους μιας αλυσίδας που κρατά αναλλοίωτη τη ψαλτική τέχνη στο πέρασμα του χρόνου ως φορέα της εκκλησιαστικής παράδοσης.

Περισσότερα »