Δοξολογία (πλ.Β΄) - Γ.Βιολάκη

       Ο Γεώργιος Βιολάκης γεννήθηκε στη Σίφνο και διέπρεψε ως Πρωτοψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας. Την περίοδο 1843-1875 έψαλλε αρχικά ως λαμπαδάριος και κατόπιν ως Πρωτοψάλτης στον Ι.Ν. Αγίου Ιωάννου στο Γαλατά της Κωνσταντινούπολης. Είχε καθοδηγητή τον Θεόδωρο Φωκαέα ο οποίος αναφέρει στην Ανθολογία του τον Γεώργιο τον Σίφνιο (Βιολάκη) και συμπεριλαμβάνει οκτάηχο μάθημα του επί του απολυτίκιου των Τριών Ιεραρχών.

     Από το 1875 ως το 1905 ψέλνει ως Πρωτοψάλτης στο Πατριαρχείο επί πατριαρχείας Ιωακείμ του Β΄. Δίδαξε μουσική για έξι χρόνια στη θεολογική σχολή της Χάλκης και στην Πατριαρχική μουσική σχολή για μικρό διάστημα. Συμμετείχε στην Μουσική επιτροπή του 1881 η οποία καθόρισε τα μουσικά διαστήματα και θεωρητικά ζητήματα τα οποία ισχύουν μέχρι σήμερα. Τεράστια η συμβολή του γράφοντας το “Τυπικό” το οποίο ισχύει μέχρι σήμερα ως τυπικό της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, βασιζόμενο στο τυπικό του Κωνσταντίνου Πρωτοψάλτου. Έχοντας ως αρχή ότι οι παλιές συνθέσεις επαρκούν, συνέθεσε ελάχιστα μαθήματα, μεταξύ των οποίων και δύο δοξολογίες.

      Παραθέτω την μία από τις δύο σε ήχο πλάγιο του Δευτέρου σε καταγραφή του Χρήστου Τσακίρογλου. Αξίζει να σημειωθεί ότι η σπάνια ηχογράφηση που ακολουθεί είναι από τον Ι.Ν. Αποστόλου Ανδρέου στην Πάτρα, την Κυριακή του Θωμά το 2006. Ψέλνουν τα του δεξιού χορού η χορωδία “Μαΐστορες της Ψαλτικής Τέχνης” υπό την διεύθυνση του κ. Αχιλλέα Χαλδαιάκη, και τα του αριστερού χορού η πανεπιστημιακή βυζαντινή χορωδία Θεσσαλονίκης υπό την διεύθυνση του κ. Αντώνη Αλυγιζάκη. Η ηχογράφηση προέρχεται από το προσωπικό μου αρχείο και είναι ολόκληρη η στιχολογία.

Για την ηχογράφηση πατήστε:

Δοξολογία (πλ.Β΄) - Γ.Βιολάκη

και δείτε το κείμενο:

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Ιούνιος 2010)

      Η ψαλτική τέχνη στηρίζεται στη προφορική παράδοση σε ένα μεγάλο βαθμό αφού δεν υπάρχουν έγγραφες πηγές. Στις ακολουθίες και στο τυπικό τους βλέπουμε ότι υπάρχουν διαφορές από μια παλιότερη χρονική περίοδο σε σχέση με το σήμερα. Η εκκλησιαστική τάξη είναι αλλοιωμένη από περιοχή σε περιοχή καθώς ο ψάλτης μεταφέρει την τέχνη του μέσα στο πέρασμα του χρόνου από τον δάσκαλό του ενώ την αποδίδει στον μαθητή του. Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται ο σεβασμός στη έννοια της παράδοσης αλλά οφείλουμε να γνωρίζουμε και να υποστηρίζουμε την ορθή τάξη των πραγμάτων. Δεν γίνεται λόγος για τις αλλαγές στην εκκλησιαστική τάξη που αφορούν λειτουργικούς λόγους των ακολουθιών, αλλά για ανούσιες αλλαγές μικρές ή μεγάλες που κυρίως γίνονται για λόγους αισθητικούς του καθενός που σχετίζεται με αυτή την εκκλησιαστική τάξη.

      Στη πατριαρχική τάξη, που ισχύει ως τις μέρες μας, βλέπουμε ότι τηρείται κατά το δυνατόν το τυπικό της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας (ΜτΧ). Στο πατριαρχικό ναό οι δυο χοροί αποτελούνται από τους άρχοντες πρωτοψάλτη και λαμπαδάριο, τους δομέστικους και άλλους βοηθούς. Σε θέματα λειτουργικής τάξης φαίνεται ότι η παράδοση συμβαδίζει με το τυπικό καθώς αποφεύγονται φαινόμενα μουσικής σύγχυσης. Πιο συγκεκριμένα, οι πατριαρχικοί χοροί στις αιτήσεις «απαντούν» εναλλάξ με τις παρακλήσεις των «Κύριε ελέησον» και «Παράσχου Κύριε». Αυτές οι παρακλητικές ευχές λέγονται κοφτά και λιτά χωρίς ιδιαίτερο μουσικό και μελισματικό ενδιαφέρον ενώ ο διάκονος στις αιτήσεις ακολουθεί την ίδια λογική δίνοντας μεγαλύτερο βάρος στο θεολογικό κείμενο και το νόημα που το διέπει. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό είναι ότι στην αίτηση «Της Παναγίας Αχράντου…» δεν ψέλνουν το «Υπεραγία Θεοτόκε σώσον ημάς» καθώς προκαλεί σύγχυση ακουστική εκείνη την ώρα και αποτελεί υπερβολή για την συγκεκριμένη αίτηση. Στην ελληνική εκκλησία και στο Άγιο Όρος έχει επικρατήσει το αντίθετο, δηλαδή να ψέλνεται το «Υπεραγία Θεοτόκε σώσον ημάς», χωρίς να σημαίνει ότι δεν είναι ορθό αφού ακολουθεί την παράδοση της τοπικής εκκλησίας.

      Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με την αίτηση «Αντιλαβού σώσον, ελέησον…» όπου στα πατριαρχικά αναλόγια ψέλνεται το «Κύριε ελέησον» ως συνέχεια των προηγούμενων αιτήσεων. Στην ελλαδική εκκλησία στην ίδια ακριβώς αίτηση ψέλνεται το «Αμήν» χωρίς κάποιο ιδιαίτερο λόγο. Εδώ όμως τίθεται θέμα ορθότητας καθώς αποτελεί εξ ολοκλήρου θεολογικό ζήτημα αφού το «Αμήν» λειτουργεί ως επισφραγιστική ευχή σε όλες τις περιπτώσεις που το συναντούμε μέσα στην λειτουργική τάξη των ακολουθιών. Στην συγκεκριμένη αίτηση δεν χρειάζεται επισφράγιση καθώς είναι επίκτητη η ανάγκη του ελέους σύμφωνα με το θεολογικό νόημα της αίτησης. Έτσι συναντάμε μια διόρθωση στη ελληνική εκκλησιαστική παράδοση στις μέρες καθώς δεν αποτελεί νεωτερισμό αλλά ορθότητα σύμφωνα με το θεολογικό νόημα. Τα συγκεκριμένα ζητήματα φαίνονται μικρής σημασίας αλλά αποτελούν κρίκους μιας αλυσίδας που κρατά αναλλοίωτη τη ψαλτική τέχνη στο πέρασμα του χρόνου ως φορέα της εκκλησιαστικής παράδοσης.

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Μάιος 2010)

Εκφραστής του Νεοελληνικού διαφωτισμού (1770-1820) υπήρξε ο Ευγένιος Βούλγαρης. Από τη μελέτη των πηγών συμπεραίνουμε ότι ακολουθούσε την «εκσυγχρονιστική σχολή» σκέψης της εποχής του, που είναι επηρεασμένη από τον ευρωπαϊκό Κλασικισμό και Διαφωτισμό. Γεννημένος στην Κέρκυρα, διευθυντής της Αθωνιάδας εκκλησιαστικής ακαδημίας στο Άγιο Όρος και επίσκοπος στο πατριαρχείο της Ρωσίας. Ανάμεσα στα έργα του, κυρίως φιλοσοφικά, διακρίνουμε μια πραγματεία του περί μουσικής, αναφερόμενος κυρίως στη θέση της μουσικής μέσα στο ναό την ώρα της λατρείας.

Αυτή η πραγματεία γράφτηκε στα 1775 αλλά εκδόθηκε στη Τεργέστη το 1868. Πηγές έμπνευσης του Ευγένιου Βούλγαρη για αυτό το κείμενο του είναι κυρίως αρχαιοελληνικές και ευρωπαϊκές ενώ επικεντρώνει τη μελέτη του στη χάρη, τη δύναμη, τη χρήση και την ωφέλεια της μουσικής. Έτσι στο κατά πόσο η μουσική  προάγει τα ήθη των ανθρώπων, ο Ευγένιος τονίζει ότι όλα τα είδη της μουσικής είναι χρήσιμα για τον άνθρωπο στη σωστή χρονική στιγμή και αναλογία. Απλά ο καθένας μας πρέπει να κάνει τη σωστή επιλογή των καλών και ωφέλιμων μελωδιών από τις απορριπτέες και άχρηστες μελωδίες. Ως νεωτεριστής, αναφέρει ότι η σύγχρονη για την εποχή του μουσική είναι ισοδύναμα ωφέλιμη για το ανθρώπινο ήθος με τις παλαιότερες μουσικές που προάγουν μέσω της αρμονίας την ανθρώπινη φύση.

Οι πατέρες της εκκλησίας μας αναφέρουν ότι μέσω της προσευχής μπορούμε να απαλλαχτούμε από τις ασθένειες της ψυχής και του σώματος ενώ ο Ευγένιος συμφωνεί τονίζοντας ότι με την μουσική θεραπεύεται η ψυχή και το ανθρώπινο πνεύμα. Έτσι η μουσική εισέρχεται στο σώμα είτε από τη ψυχή αφού διευθετεί το σώμα και λύει τα πάθη τα οποία ξεκινούν από αυτή, είτε από το πνεύμα όπου μετατρέπει την άτακτη ζωηρότητα του αίματος σε αρμονική, βάζοντας σε τάξη το ανθρώπινο σώμα. Φαίνεται καθαρά ότι ο Ευγένιος είναι βαθύτατα επηρεασμένος από τις ευρωπαϊκές αντιλήψεις περί φιλοσοφίας της εποχής του καθώς αναφέρεται σε κοινά στοιχεία με το έργο «Εγκυκλοπαίδεια» του γάλλου Ντιντερό.   

Εκτός από τα ήθη και τα πάθη του ανθρώπου, ο Ευγένιος κάνει αναφορά στη Πραγματεία του και στην επίδραση της μουσικής στη καθημερινή μας ζωή. Πιο συγκεκριμένα, ο Ευγένιος αναφέρεται στη καθημερινή εργασία όπου ο εργαζόμενος ακούγοντας μουσική διαμορφώνει μια ευχάριστη διάθεση και μια ζωηρότητα, η οποία τον βοηθά να αντέξει την επίπονη εργασία του. Αυτό το απόσπασμα της Πραγματείας θεωρήθηκε ως προάγγελος της θεωρίας του ρυθμού στην εργασία η οποία διατυπώθηκε στα τέλη του 19^ου αιώνα στη Γερμανία.

Τέλος, ο Ευγένιος ασχολείται με τη χρήση των οργάνων, όχι μόνο μέσα στο ναό, αλλά και στη καθημερινή ζωή. Στην ουσία ο Ευγένιος προσπαθεί να δικαιολογήσει τη χρήση των οργάνων κάνοντας μια ιστορική αναδρομή της χρήσης της μουσικής στη λατρεία ενώ εξισώνει την μονόφωνη φωνητική μουσική της ανατολικής ορθόδοξης εκκλησίας με την ενόργανη μουσική της δυτικής εκκλησίας. Αναφέρεται στα πρωτοχριστιανικά χρόνια όπου η μουσική δεν χρειαζόταν στη λατρεία καθώς οι «θερμοί» πνευματικά πιστοί αρκούνταν στις ευαγγελικές περικοπές ενώ η εκκλησία ζήτησε «την εκ του μέλους βοήθεια» όταν εμφανίστηκε η «πνευματική ψυχρότης».     

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Απρίλιος 2010)

      H εβδομάδα από το Άγιο Πάσχα μέχρι την επομένη Κυριακή, δηλαδή, την Κυριακή του Θωμά, λέγεται «Διακαινήσιμος». Πως πήρε την ονομασία αυτή; Ουσιαστικά η ονομασία προέρχεται από την πρωτοχριστιανική εποχή όπου στην Εκκλησία υπήρχε η τάξη των Κατηχουμένων, αυτών δηλαδή που προέρχονταν από τους ειδωλολάτρες ή τους Ιουδαίους και διδάσκονταν την αλήθεια της χριστιανικής πίστεως για να γίνουν μέλη της με το μυστήριο του Βαπτίσματος. Το μυστήριο του Βαπτίσματος δεν ήταν τότε ατομικό ή οικογενειακό γεγονός, όπως σήμερα, αλλά γεγονός που αφορούσε το πλήρωμα και το σύνολο της Εκκλησίας. Γι’ αυτό οι Κατηχούμενοι βαπτίζονταν ομαδικά κατά τη νύχτα του Μ. Σαββάτου προς την Κυριακή του Πάσχα. Με το Βάπτισμα στο νερό ο «παλαιός άνθρωπος», ο άνθρωπος της αμαρτίας με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος πεθαίνει και γεννιέται ο νέος, ο ανακαινισμένος, αυτός που ζει την αναγέννηση, την ανανέωση. Η εβδομάδα που ακολουθούσε το Πάσχα ονομάζεται «διακαινήσιμος» γι’ αυτό το γεγονός της ανακαινίσεως. Επειδή οι βαπτισμένοι ολόκληρη την εβδομάδα φορούσαν λευκά φορέματα ονομάζεται και «λευκή εβδομάδα».

      Οι εφτά ημέρες της διακαινησίμου εβδομάδας θεωρούνται το ίδιο εορτάσιμες και ως «μία» μέρα , όπως η Κυριακή του Πάσχα. Οι πιστοί σύμφωνα με τους κανόνες της Έκτης Οικουμενικής Συνόδου πρέπει να τη γιορτάζουν με πνευματική ευφροσύνη, ψάλλοντας ψαλμούς και ύμνους, και όχι με χορούς και διασκεδάσεις, συμμετέχοντας όλη την εβδομάδα στη λατρεία της Εκκλησίας κοινωνώντας καθημερινά, αν και την προηγουμένη ημέρα έφαγαν αρτύσιμα φαγητά. Κατά τη διακαινήσιμη εβδομάδα τρώμε κρέας και την Τετάρτη και την Παρασκευή καθώς ο πένθιμος χαρακτήρας της νηστείας δεν έχει θέση στο γεγονός της Αναστάσεως του Χριστού. Πιο συγκεκριμένα στον 66ο κανόνα παρατηρούμε ότι «Κατά δε την εβδομάδα της Διακαινησίμου ακινδύνως κρεωφαγήσομεν κατά την αυτής Τετράδα και Παρασκευήν· ως μία γαρ λογίζεται Κυριώνυμος το επταήμερον τούτο διάστημα». 

     Κατά τη διακαινήσιμη εβδομάδα ψάλλεται καθημερινά η ακολουθία του Πάσχα χωρίς το «Δεύτε λάβετε φως», που είναι μεταγενέστερη συνήθεια και που δεν αναφέρεται στα έντυπα Πεντηκοστάρια. Η ακολουθία αυτή έγινε κατά μίμηση της ακολουθίας του «Αγίου Φωτός» του ναού του Παναγίου Τάφου των Ιεροσολύμων. Ένα άλλο χαρακτηριστικό στις ακολουθίες αυτή την εβδομάδα είναι ότι στην αρχή κάθε ακολουθίας ψέλνεται το «Χριστός Ανέστη» δέκα φορές καθώς δεν διαβάζεται ούτε ο προοιμιακός ψαλμός στην ακολουθία του εσπερινού ούτε ο εξάψαλμος στην ακολουθία του όρθρου. Πολλοί λένε ότι γιορτάζουμε κάθε χρόνο τη «Διακαινήσιμο» εβδομάδα για λόγους ιστορικούς. Η Εκκλησία δεν ζει όμως με το παρελθόν καθώς ο λόγος του εορτασμού είναι καθαρά πνευματικός. Επειδή λόγω των αμαρτιών μας μολύνουμε τον λευκό χιτώνα του βαπτίσματος χρειαζόμαστε με τη μετάνοια εξαγιασμό. Χρειάζεται πάλι να γίνουμε ναός του Αγίου Πνεύματος.

      Ως συνέχεια αυτής της εορτάσιμης περιόδου από την Κυριακή του Θωμά μέχρι την απόδοση του Πάσχα, αντί του Τρισάγιου ψέλνουμε το «Χριστός Ανέστη» τρεις φορές χωρίς το «Βασιλεύ Ουράνιε». Αυτό δεν γίνεται βέβαια μετά το «Νυν απολύεις» και το «Αγαθόν το εξομολογείσθε» γιατί δεν υπάρχει ο πνευματικός ρόλος αντικατάστασης του Τρισάγιου σε αυτά τα σημεία. Έτσι αυτή η Πασχάλια περίοδος τελειώνει στην απόδοση του Πάσχα όπου ψέλνεται η ακολουθία του όρθρου και της θείας λειτουργίας όπως το βράδυ της Ανάστασης την Κυριακή του Πάσχα.

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Μάρτιος 2010)

        Από τη Δευτέρα μετά την Κυριακή της Τυρινής, αυτό που ονομάζουμε Καθαρά Δευτέρα, αρχίζει η Μεγάλη Τεσσαρακοστή και τελειώνει την Παρασκευή πριν από το Σάββατο του Λαζάρου. Είναι περίοδος αυστηρής νηστείας, εκτενών ιερών ακολουθιών και γενικώς πνευματικής περισυλλογής και μετάνοιας. Ακολουθούν το Σάββατο του Λαζάρου και η Κυριακή των Βαΐων, καθώς στο τέλος του Τριωδίου βρίσκεται η Μεγάλη και Αγία Εβδομάδα, όπου η Σταύρωση και η Ανάσταση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, αποτελούν το κέντρο της ζωής μας και της ορθόδοξης πίστης μας.

       Την καθαρά Τετάρτη και συνήθως κάθε Τετάρτη και Παρασκευή, μόνο στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, τελείται στους Ιερούς Ναούς η Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων για τον λόγο ότι η εκκλησία μας έχει σε χρήση τρεις Θείες Λειτουργίες κατά τις οποίες γίνεται θυσία. Τη Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, του Αγίου Βασιλείου και του Αγίου Ιακώβου του Αδελφοθέου. Επειδή η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι πένθιμη περίοδος, η Εκκλησία μας όρισε οι Λειτουργίες αυτές να τελούνται μόνο τα Σάββατα και τις Κυριακές της Μ. Σαρακοστής. Τις άλλες ήμερες της εβδομάδας δε γίνεται Θεία Λειτουργία.

      Οι χριστιανοί όμως τους πρώτους αιώνες είχαν τη συνήθεια να μεταλαμβάνουν τέσσερις και πέντε φορές την εβδομάδα, γιατί γνώριζαν ότι δεν ήταν δυνατόν να ζουν «εν Χριστώ» άνευ των Αχράντων Μυστηρίων, άνευ του Χρίστου. Για να λυθεί λοιπόν το πρόβλημα της συχνής Θείας Κοινωνίας, η Εκκλησία καθόρισε να τελείται μόνο τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή η κατανυκτική Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων. Σ' αυτή δε γίνεται πλήρης Θεία Λειτουργία, διότι ο Άρτος που θα χρησιμοποιηθεί καθαγιάζεται την προηγούμενη Κυριακή, εμποτίζεται στο Άγιο Αίμα του Κυρίου μας, φυλάσσεται στο Άγιο Αρτοφόριο της Αγίας Τραπέζης και προσφέρεται για Κοινωνία την ημέρα πού τελείται η Προηγιασμένη Θεία Λειτουργία.

      Η Λειτουργία αυτή είναι, κανονικά, εσπερινή, γι' αυτό είναι συνυφασμένη με Εσπερινό. Αυτή η ακολουθία έχει ορισμένα χαρακτηριστικά που την καθιστούν μοναδική. Έτσι παρατηρούμε ότι προηγείται της Προηγιασμένης, η ακολουθία της Θ' Ώρας. Με το «Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός...» αρχίζει ή Θεία Λειτουργία, στην αρχή της οποίας επισυνάπτεται ο Εσπερινός της επόμενης ημέρας. Όταν αναγιγνώσκονται τα «Προς Κύριον...» (Ψαλτήρι σε τρεις Στάσεις), συνήθως στο τέλος ακούγονται από το Ιερό ήχοι θυμιατού, καθώς η Ωραία Πύλη είναι κλειστή. Αυτή τη στιγμή ο Ιερέας μεταφέρει το Σώμα και Αίμα του Κυρίου από την Αγία Τράπεζα, όπου φυλάχτηκε από την Κυριακή, στην Ιερά Πρόθεση και γι' αυτό οι πιστοί πρέπει να σηκώνονται και να παρακολουθούν νοερά και λογικά τα τελούμενα.

    Στη Μεγάλη Είσοδο, που γίνεται από το συντομότερο δρόμο, επειδή ο Ιερέας μεταφέρει το προηγιασμένο Σώμα και Αίμα του Χριστού μας οι Χριστιανοί γονατίζουν λατρευτικώς, επαναλαμβάνοντας μυστικώς το «Δι' ευχών των Αγίων Πατέρων ημών...». Στο τέλος, αναγιγνώσκονται οι δύο Ψαλμοί: «Ευλογήσω τον Κύριον...» (ο 33ος) και «Υψώσω σε ο Θεός μου...» (ο 144ος), κατά τη διάρκεια των οποίων ο Ιερέας μοιράζει το αντίδωρο και μετά τελειώνει η Λειτουργία, με το «Δι' ευχών...». Το αντίδωρο αυτό είναι το πρόσφορο από το οποίο ο Ιερεύς την Κυριακή έβγαλε τον Αμνό. Γι' αυτό το αντίδωρο στις Προηγιασμένες είναι συνήθως μικρό τεμάχιο. Στις Προηγιασμένες Θειες Λειτουργίες δε μνημονεύονται ονόματα ζώντων και τεθνεώτων, ούτε στην Ιερά Πρόθεση, ούτε στη Θεία Λειτουργία. Στη Λειτουργία αυτή επίσης δεν τελούνται μνημόσυνα, ενώ μπορούν να γίνουν μετά το «Δι' ευχών...» Τρισάγια.

     Μ' αυτό τον ωραίο και σοφό τρόπο και διατηρώντας τον κατανυκτικό χαρακτήρα της περιόδου, έλυσε η Εκκλησία μας το πρόβλημα της συχνής Θείας Κοινωνίας και ήδη οι πιστοί εκτιμώντας αυτή την πνευματική ευκαιρία, κατακλύζουν τους Ναούς, Τετάρτη και Παρασκευή, μεταλαμβάνοντας των Προηγιασμένων αυτών Θείων Δώρων.

Περισσότερα »