Δοξαστικό Θεοφανίων "Υπέκλινας..."

Την παραμονή των Θεοφανίων τελείται στην εκκλησία μας η ακολουθία των Ωρών, του Εσπερινού με Θεία Λειτουργία του Μ. Βασιλείου και η ακολουθία του Μ. Αγιασμού. η ηχογράφηση που ακολουθεί είναι από την ακολουθία του Εσπερινού  από τα φετινά Θεοφάνεια του 2011 στον Άγιο Σπυρίδωνα, στο Νεοχωρόπουλο Ιωαννίνων. Ψάλλουν οι Γεώργιος Κωνσταντίνου και Μιχαήλ Παπά ζογλου. Αξίζει να σημειωθεί ότι τόσο το κείμενο όσο και η εκτέλεση είναι το αργό Δοξαστικό σύνθεση του Πέτρου Φιλανθίδη απο το μουσικό βιβλίο "Αθωνιάς".

Για την ηχογράφηση πατήστε εδώ :

Δοξαστικό Θεοφανίων "Υπέκλινας..."

και για να δείτε το κείμενο εδώ:

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Φεβρουάριος 2011)

 Η τέχνη της αγιογραφίας παρουσίασε την μεγαλύτερη ανάπτυξη μετά την κατάπαυση των διωγμών. Στην ουσία πέρασε από το στάδιο των συμβόλων και των συμβολικών παραστάσεων στο στάδιο που σήμερα παρατηρούμε στους ναούς, δηλαδή σε αυτό της απεικόνισης των μορφών του Κυρίου, της Θεοτόκου και των Αγίων. Η εικονογράφηση του ναού ονομάσθηκε ιστόρηση γιατί με αυτό τον τρόπο εξιστορούνται τα γεγονότα της Αγίας Γραφής και των βίων των Αγίων.

Η διαμόρφωση της εικονογράφησης αποκτά, μετά την αρχική ελευθερία, μια πιο δομημένη μορφή, ένα σύστημα που αποτελείται από το δογματικό, τον λειτουργικό και τον ιστορικό κύκλο. Ο δογματικός κύκλος τοποθετείται στα υψηλά μέρη του ναού, στο τρούλο που συμβολίζει τον ουρανό. Έτσι στο κέντρο του τρούλου εικονίζεται η επιβλητική μορφή του παντοκράτορος Χριστού ενώ γύρω του συνήθως εικονίζονται άγγελοι. Πιο κάτω στις πλευρές του τρούλου εικονίζονται οι προφήτες που προφήτευσαν την έλευση του Κυρίου, κι ακόμη χαμηλότερα στις κόγχες, οι τέσσερις ευαγγελιστές. Σημαντικό στοιχείο σε αυτό τον κύκλο, το δογματικό, αποτελεί το ότι στη κόγχη του Ιερού που ενώνει την στέγη με το δάπεδο, απεικονίζεται η Πλατυτέρα Θεοτόκος δίνοντας τη θεολογική εξήγηση της γέφυρας από την γη προς τον ουρανό.

Στο λειτουργικό κύκλο περιλαμβάνονται θέματα που αναφέρονται στη Θεία Ευχαριστία. Στην κόγχη του Ιερού κάτω από την Πλατυτέρα εικονίζονται η παράσταση της κοινωνίας των αποστόλων και της λειτουργίας των αγγέλων καθώς και οι ιεράρχες όπως ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος και ο Μέγας Βασίλειος κρατώντας στα χέρια τους κείμενα από την Θεία Λειτουργία. Παρατηρούμε ότι ο λειτουργικός κύκλος αναπτύσσεται  στον χώρο του Ιερού καθώς εκεί εικονίζονται παραστάσεις με λειτουργικό χαρακτήρα όπως η θυσία του Αβραάμ, ο Μελχισεδέκ, ο Ααρών, ιεράρχες και διάκονοι. Στην πρόθεση εικονίζεται ο μελισμός, δηλαδή ο Χριστός ως βρέφος επάνω στο δισκάριο.

Ο ιστορικός κύκλος αναπτύσσεται στις καμάρες του βυζαντινού ναού, στους πλάγιους τοίχους και στο νάρθηκα. Στις καμάρες εικονίζονται σκηνές από τη ζωή του Κυρίου που αντιστοιχούν στο Δωδεκάορτο (Ευαγγελισμός, Γέννηση, Υπαπαντή, Βάπτιση, Μεταμόρφωση, Έγερση Λαζάρου, Βαϊοφόρος, Σταύρωση, Ανάσταση, Ανάληψη, Πεντηκοστή και Κοίμηση της Θεοτόκου). Στους πλάγιους τοίχους εκεί ακριβώς που τελειώνουν τα στασίδια των πιστών, ξεκινούν οι εικονίσεις των ιεραρχών, των μαρτύρων και των οσίων. Η αγιογράφηση του ναού ολοκληρώνεται με τον νάρθηκα όπου εκεί συνήθως εικονίζεται η εξορία των πρωτοπλάστων και σκηνές της Θεοτόκου και από τη ζωή του Αγίου του ναού.

Παρατηρούμε ότι ο χαρακτήρας της χριστιανικής ζωγραφικής είναι διδακτικός. Φαίνεται έντονα ότι αυτή η τέχνη δεν ενδιαφέρεται για την ανατομική ακρίβεια αλλά αναπαριστά τα πρόσωπα έτσι, ώστε να φαίνονται ότι συμμετέχουν στο νοητό και τον αισθητό κόσμο. Υπάρχει και το ρεαλιστικό στοιχείο τόσο ώστε να μας δείχνουν ότι τα εικονιζόμενα πρόσωπα έζησαν και έδρασαν στο κόσμο όπου ζούμε και εμείς. Η βυζαντινή αγιογραφία σε συνδυασμό με τη ναοδομία, δίνει την αίσθηση στον πιστό μπαίνοντας στο ναό ότι εισέρχεται στη κοινωνία την οποία ο ίδιος ανήκει, ξεκινώντας ιεραρχικά από αυτόν, συνεχίζοντας με τους αγίους και καταλήγοντας στο τρούλο όπου είναι ο Παντοκράτορας.

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Ιανουάριος 2011)

        Η τέχνη στο λατρευτικό χώρο της εκκλησίας αποτελεί πλέον έναν ισχυρό ρόλο μέσα στη λατρευτική ζωή του πιστού. Εκτός από την τέχνη της μουσικής με τη μορφή της ψαλτικής, υπάρχει η τέχνη της ζωγραφικής με την μορφή της αγιογραφίας. Και οι δύο τέχνες έχουν εισβάλει και έχουν κατακλύσει τη λατρευτική ζωή του χριστιανού, αφού μπαίνοντας κανείς μέσα στο ναό παρατηρεί τις μορφές των αγίων. Συνήθως παρατηρεί τρείς μορφές αγιογραφίας όπως τις τοιχογραφίες πάνω στους τοίχους, τα ψηφιδωτά με τις πολύχρωμες ψηφίδες και τις φορητές εικόνες πάνω σε ξύλο.

        Στην αρχή ο χριστιανισμός φάνηκε διστακτικός στις εικαστικές τέχνες όπως η ζωγραφική καθώς ήταν πολύ στενά συνδεδεμένη με την ειδωλολατρία. Ξεπέρασε γρήγορα τον δισταγμό και χρησιμοποίησε αυτή τη τέχνη στην αρχή στη διακόσμηση των κοιμητηρίων και έπειτα στους ναούς. Τον Η΄ και Θ΄ αιώνα με το σάλο της εικονομαχίας η αγιογραφία ανέκοψε την πρόοδο της. Μετά την Ζ΄ οικουμενική σύνοδο, η οποία τόνισε ότι η τιμή της εικόνας δεν είναι λατρευτική αλλά αναφέρεται στο πρωτότυπο, η αγιογραφία σημείωσε μεγάλη πρόοδο.

        Έτσι στις πρώτες μορφές αγιογραφίας οι πιστοί στις κατακόμβες χρησιμοποιούσαν εικόνες ή σύμβολα από την φύση και την αγροτική ζωή, δίνοντας σε αυτές συμβολικό νόημα. Το πιο αγαπημένο από αυτά ήταν ο ιχθύς όπου τα γράμματα της λέξεως αυτής είναι τα αρχικά των λέξεων Ιησούς Χριστός Θεού Υιός Σωτήρ καθώς το γεγονός ότι ζούσε στο νερό θύμιζε το βάπτισμα. Ο αμνός μία άλλη εικόνα η οποία συμβόλιζε τον Υιό του Θεού ο οποίος όπως είπε ο Πρόδρομος είναι «ο αμνός του Θεού ο αίρων την αμαρτίαν του κόσμου». Ο καλός ποιμήν εικόνα εμπνευσμένη από τα λόγια του Κυρίου «Εγώ ειμί ο ποιμήν ο καλός» και η άμπελος σύμβολο της αληθινής αμπέλου του Ιησού Χριστού. Το Α και το Ω τα οποία αναφέρονται πάλι στον Κύριο όπου είναι «το Α και το Ω, αρχή και τέλος, ο πρώτος και ο έσχατος».

        Πολύ συχνά παρατηρούμε την παράσταση του Ορφέα που με τη λύρα του εξημερώνει τα θηρία. Συμβολίζει και αυτή τον Κύριο που με τη διδασκαλία του εξημερώνει τον άνθρωπο, εξαγριωμένο από την αμαρτία. Συναντάμε κι άλλα σύμβολα όπως η άγκυρα, σύμβολο της ελπίδος, ο άρτος, σύμβολο της Θ. Ευχαριστίας και η ελιά σύμβολο της αθανασίας και της ειρήνης. Το πλοίο που συμβολίζει την εκκλησία που ανάμεσα σε δυσκολίες οδεύει προς τον ουράνιο λιμένα. Πιο σπάνια συναντούμε το παγώνι ως σύμβολο της αθανασίας και τον φοίνικα, το μυθικό πουλί που ξαναγεννιέται από τις στάχτες του ως σύμβολο της αναστάσεως. Στη πιο περίοπτη θέση είναι το σύμβολο του σταυρού που θυμίζει τη λυτρωτική θυσία του Κυρίου.

        Εκτός από τα σύμβολα παρατηρούμε και εικόνες από την Παλαιά Διαθήκη όπως την κιβωτό του Νώε που συμβολίζει την σωτηρία μέσω του Βαπτίσματος, την θυσία του Ισαάκ ως προεικόνιση της θυσίας του Κυρίου και την ιστορία του Ιωνά ως προεικόνιση της ταφής και της αναστάσεως του Κυρίου. Επίσης παρατηρούμε τη πώληση του Ιωσήφ από τους αδερφούς του που συμβολίζει τη προδοσία του Κυρίου από τον Ιούδα, την προσκύνηση των Μάγων ως σύμβολο της επιστροφής των εθνών στο Χριστό και της ανάσταση του Λαζάρου ως προμήνυμα της ανάστασης των νεκρών.

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Δεκέμβριος 2010)

             Στην τέχνη της ναοδομίας συναντάμε στοιχεία που στις μέρες μας έχουν αρχίσει να χάνουν την σημασία τους. Γνωρίζουμε ότι ο χριστιανικός ναός διαιρείται σε τρία μέρη, το νάρθηκα, τον κυρίως ναό και το Ιερό ή αλλιώς Άγιο Βήμα. Ο διαχωρισμός αυτός αντιστοιχεί στις διάφορες τάξεις των χριστιανών καθώς παρατηρούμε ότι ο χώρος του νάρθηκα ήταν ο τόπος των κατηχουμένων, του κυρίου ναού για τους πιστούς και το Ιερό για τον κλήρο.

Ο Νάρθηκας ή πρόναος είναι χτισμένος στα δυτικά του ναού και επικοινωνεί με τον κυρίως ναό με τρείς θύρες, εκ των οποίων η μεσαία που οδηγεί στο κεντρικό κλίτος ονομάζεται βασιλική. Κατά την αρχαιότητα στεκόταν εκεί οι κατηχούμενοι ενώ αργότερα καταργήθηκε τελείως. Σήμερα στο νάρθηκα υπάρχουν τα προσκυνητάρια, το παγκάρι και τα μανουάλια. Στις παλαιοχριστιανικές βασιλικές υπήρχε το αίθριον, μια τετράγωνη αυλή περιτριγυρισμένη με στοές ενώ από τον θ΄αι. όπου άρχισαν να χρησιμοποιούνται οι  καμπάνες, χτίστηκαν τα κωδωνοστάσια.

Το μεγαλύτερο μέρος του ναού είναι αυτό του κυρίως ναού. Εκεί βρίσκεται ο Σολέας όπου είναι το τμήμα κοντά στο Ιερό και συνήθως είναι υπερυψωμένο καθώς χωρίζεται με κάγκελα από τον υπόλοιπο χώρο. Ο δεσποτικός θρόνος σήμερα βρίσκεται στο δεξιό μέρος του κυρίως ναού. Παλιότερα βρισκόταν πίσω από την Αγία Τράπεζα αλλά μετά την επικράτηση του υψηλού τέμπλου που κρύβει τη θέα του Ιερού από το λαό, μεταφέρθηκε στην σημερινή του θέση. Ο άμβων είναι το βήμα όπου διαβάζεται το ευαγγέλιο και γίνεται το κήρυγμα. Στους αρχαίους ναούς ο άμβων ήταν στο κέντρο του ναού και είχε δύο σκάλες, μία προς τα ανατολικά και μία προς τα δυτικά. Εκεί έψελναν οι ψάλτες και διαβάζονταν τα αυτοκρατορικά διαγγέλματα. Σήμερα βρίσκεται στο αριστερό μέρος του κυρίως ναού συνήθως υπερυψωμένος σε μια κολώνα της αριστερής κιονοστοιχίας.

Τα αναλόγια δημιουργήθηκαν μετά την κατάργηση του άμβωνα από το κέντρο του κυρίως ναού. Η αντιφωνική ψαλμωδία δημιούργησε δύο χορούς, έναν από τα δεξιά και έναν από τα αριστερά. Τα στασίδια είναι ξύλινα καθίσματα και είναι έτσι σχεδιασμένα ώστε ο πιστός να κάθεται και να στέκεται όρθιος για να ακουμπάει στους αγκώνες. Παλιότερα ο χώρος του κυρίως ναού ήταν γεμάτος με ξύλινα στασίδια. Ο γυναικωνίτης είναι το μέρος του ναού όπου στέκονται οι γυναίκες πάνω από τον νάρθηκα και τα πλάγια κλίτη, γι’ αυτό λέγεται και υπερώον.

Το τέμπλο ή εικονοστάσιο είναι το διάφραγμα που χωρίζει το Ιερό από το κυρίως ναό. Στους αρχαίους ναούς ήταν χαμηλότερο και λεγόταν δρύφακτα ή στηθαίον. Σήμερα πολλές φορές φθάνει μέχρι την οροφή και έχει τρείς πύλες εκ των οποίων ονομάζεται Ωραία πύλη. Η Ωραία πύλη κλείνει στο κάτω μέρος με χαμηλές θυρίδες που ονομάζονται βημόθυρα και συνήθως εκεί εικονίζεται ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου. Στο πάνω μέρος υπάρχει μια συρόμενη πόρτα που ονομάζεται καταπέτασμα και εκεί εικονίζεται ο Χριστός ως Μέγας Αρχιερεύς. Προς τα δεξιά της Ωραίας πύλης τοποθετούνται οι εικόνες του Χριστού και του Προδρόμου, ενώ από τα αριστερά οι εικόνες της Θεοτόκου και του Αγίου του ναού. Στις πλάγιες θύρες εικονίζονται οι αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ ενώ πάνω από την Ωραία πύλη συνήθως εικονίζεται ο Μυστικός Δείπνος.      

Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Νοέμβριος 2010)

      Μέσα στην χριστιανική λατρεία υπάρχει έντονα η έννοια της τέχνης. Όπως υπάρχει η ψαλτική τέχνη, έτσι υπάρχει η τέχνη της αγιογραφίας και η τέχνη της ναοδομίας και αρχιτεκτονικής. Στη τελευταία συναντάμε τις ονομασίες και τις τεχνικές δομής του κτιρίου σύμφωνα με τις θεολογικές πατερικές διδαχές.

      Από τις αρχαιότερες ονομασίες για το τόπο λατρείας είναι η λέξη ναός όπου σημαίνει μεγαλοπρεπής κατοικία από το ρήμα ναίω που σημαίνει κατοικώ. Ενώ σε άλλες θρησκείες πιστεύεται ότι οι ναοί αποτελούν την αποκλειστική κατοικία του Θεού, στο χριστιανισμό ο ναός είναι ο χώρος που είναι έντονη η παρουσία του Θεού και ο πιο κατάλληλος τόπος λατρείας. Άλλη ονομασία είναι αυτή της εκκλησίας από την συνάθροιση στο ναό της Εκκλησίας του Θεού όπου έχει επικρατήσει μέχρι και σήμερα.

      Οι πρώτοι χριστιανοί συναθροίζονταν σε ιδιωτικές κατοικίες ενώ με το διάταγμα των Μεδιολάνων το 313 αρχίζουν να χτίζονται ναοί παντού. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος και η μητέρα του Ελένη πρωτοστάτησαν στην ανέγερση ναών όπως ο ναός του Παναγίου Τάφου στην Ιερουσαλήμ, την Γεννήσεως στην Βηθλεέμ και της Αγίας Σοφίας, των Αγίων Αποστόλων και της Αγίας Ειρήνης στην Κωνσταντινούπολη. Οι διάδοχοι του συνέχισαν να ανεγείρουν ναούς ενώ πολλοί ειδωλολατρικοί ναοί μετατράπηκαν σε χριστιανικοί. Έτσι η ναοδομία αναπτύχθηκε και άρχισε να αποκτά συγκεκριμένες μορφές από τις οποίες οι πιο γνωστές είναι αυτή της βασιλικής, του περίκεντρου και του ναού με τρούλο.

      Πρώτος χρησιμοποιήθηκε ο ρυθμός της βασιλικής. Ήταν στενόμακρα ορθογώνια οικοδομήματα που διαχωρίζονταν εσωτερικά με κιονοστοιχίες σε δύο ή τρία μέρη (κλίτη). Μπροστά από την είσοδο υπήρχε μια περίστυλη αυλή το αίθριον ενώ στο πίσω μέρος το οικοδόμημα κατέληγε σε μια ημικυκλική κόγχη. Σε αυτό το ρυθμό χτίστηκαν οι παλαιοχριστιανικοί ναοί καθώς από τους ναούς που σώζονται ακέραιοι είναι ο ναός της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ (4ος αι.), της Παναγίας Αχειροποιήτου και του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη (5ος αι.). Παράλληλα χρησιμοποιήθηκε ο περίκεντρος ρυθμός ναού (rotonda) κυρίως στα βαπτιστήρια και τα μαρτύρια, τους ναούς που χτίζονταν πάνω στους τάφους μαρτύρων. Αυτά τα οικοδομήματα ήταν κυκλικά ή πολυγωνικά με θόλο καθώς δείγμα αυτού του ρυθμού είναι ο ναός του Αγίου Γεωργίου στην Θεσσαλονίκη.

      Από τον συνδυασμό των δύο προηγούμενων ρυθμών προέκυψε ο ρυθμός βασιλικής με τρούλος. Ο ρυθμός πήρε μεγάλη διάδοση τον 6ο αι. με τελειότερη μορφή του τον περίφημο ναό της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Εξέλιξη αυτής της μορφής είναι ο ρυθμός του σταυροειδή με τρούλο ναού, ο λεγόμενος και βυζαντινός ρυθμός που κυριαρχεί στην βυζαντινή αρχιτεκτονική από τον 11ο αιώνα και μετά. Στο ρυθμό αυτό η στέγη διαμορφώνεται σε σχήμα σταυρού στο κέντρο του οποίου υψώνεται ο τρούλος στηριζόμενος σε τέσσερις κολώνες. Δείγματα αυτού του ρυθμού είναι ο ναός της Παναγίας στην Μονή του οσίου Λουκά, των Αγίων Θεοδώρων και της Καπνικαρέας στην Αθήνα, της Αγίας Αικατερίνης και των Αγίων Αποστόλων στη Θεσσαλονίκη.

Περισσότερα »