Μια σειρά άρθρων σε μόνιμη μηνιαία στήλη που δημοσιεύονται στην επίσημη εφημερίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Κερκύρας, "Κερκυραϊκή Αλήθεια".

Πέμπτη, 7 Ιανουαρίου 2010

Το Ψαλτήριον (Ιανουάριος 2010)

     Στην εκκλησία όταν εισέρχεται ο πιστός σε ένα ναό, παρατηρεί εκτός των άλλων προς το εσωτερικό του ναού δύο αναλόγια, τα ψαλτήρια. Γιατί υπάρχουν εκεί; Είναι διακοσμητικός ο ρόλος τους και γιατί είναι δύο; Αυτές είναι οι πρώτες σκέψεις που με αυθόρμητο χαρακτήρα σκέφτεται κάποιος ή πολύ απλά αγνοεί το λόγο ύπαρξη τους. Δεν είναι όμως τυχαία η ύπαρξη τους όπου πολλές φορές διακοσμούνται με περίτεχνα σκαλίσματα.
    Σε μια ιστορική αναδρομή και σύμφωνα με κάποιες εικονογραφίες σε μουσικά χειρόγραφα, οι ψάλτες καθόντουσαν στο κέντρο του ναού χωρισμένοι σε δύο ομάδες με ένα μαέστρο ή αλλιώς χοράρχη. Δεν είναι τυχαίο που ακόμα και σήμερα βρίσκεται στον εξωτερικό περίβολο της Άγιας-Σοφιάς στην Κωνσταντινούπολη το απομηνάρι του ψαλτηριού της φτιαγμένο από μάρμαρο καθώς είναι πανομοιότυπο με αυτά των χειρογράφων. Φαίνεται όμως ότι με τη πάροδο του χρόνου οι χοροί χωρίστηκαν παίρνοντας την θέση τους στα αριστερά και τα δεξιά του ναού καθώς τα αίτια αυτής της αλλαγής χάνονται στα βάθη της εκκλησιαστικής παράδοσης. Θα ήθελα να επικεντρωθώ όμως στη θέση και στη λειτουργικότητα του ψάλτη μέσα στον λατρευτικό τόπο του ναού. Ο ψάλτης είναι ο εκπρόσωπος του λαού μέσα στις ακολουθίες καθώς στις εκφωνήσεις του ιερέα συμπληρώνει ως μια φωνή των προσευχόμενων πιστών.
     Αν αναρωτιέστε γιατί δύο χοροί, δηλαδή δύο ψάλτες αριστερός και δεξής, αυτό συμβαίνει γιατί προκαλούν μεταξύ τους αυτό που ονομάζουμε αντιφωνία. Στην αντιφωνία, συμβαίνει με στίχους των ψαλμών του Δαυίδ, ο ένας χορός ψέλνει κι ο άλλος εξ ίσου συμπληρώνει. Δεν είναι κανένας κατώτερος αφού μέσα στην εκκλησία όλοι είναι ίσοι. Δεν θα πρέπει να λησμονούμε ότι στους κανόνες των οικουμενικών συνόδων των πατέρων της εκκλησίας μας, τονίζεται χαρακτηριστικά ότι είτε πλούσιος είτε φτωχός βρίσκεται στην εκκλησία, είτε νέος είτε γέρος, όλοι αντιμετωπίζονται ως ίσοι. Σίγουρα όμως ο δεξιός ψάλτης απαιτείται να είναι πιο έμπειρος και καλός γνώστης της ψαλτικής τέχνης κι αυτό γιατί τα μουσικά κείμενα του δεξιού χορού είναι πιο δύσκολα. Σε πολλά σημεία φαίνεται ότι ο ιερέας ψέλνει και αυτός καθώς η αντιφωνία χωρίζεται σε τρία μέρη.
     Σε καμιά περίπτωση όμως οι πιστοί δεν πηγαίνουν στο ναό για να θαυμάσουν την ερμηνεία στη ψαλτική του ψάλτη καθώς δεν πηγαίνουν σε συναυλία αλλά σε λατρευτική σύναξη. Το ίδιο δεν θα πρέπει να προσπαθεί να κάνει ο ίδιος ο ψάλτης δείχνοντας το πόσο καλλίφωνος είναι και τι φωνητικές δυνατότητες έχει. Δυστυχώς αυτό σήμερα αυτό ισχύει καθώς ο άνθρωπος έχει δυσνοήσει τον λειτουργικό ρόλο του ψάλτη μέσα στην εκκλησία. Έτσι ο ναός μετατρέπεται από μέρος προσευχής και χώρος λατρευτικών συνάξεων, σε συναυλιακό χώρο και μέρος για κοινωνικές σχέσεις. Ο ψάλτης είναι απλά ένας βοηθός τόσο για τον ιερέα όσο και για τους πιστούς καθώς παίζει ενεργό ρόλο στην λατρευτική και συμμετοχική σειρά των ακολουθιών. Τονίζεται ιδιαίτερα ότι ο ρόλος του ψάλτη είναι ενεργός στην πνευματική κατάσταση που δημιουργείται την ώρα των ακολουθιών μέσα στο ναό καθώς η μουσική δημιουργική διαδικασία συμβάλει εκείνη την ώρα τα μέγιστα στη λατρεία.
Περισσότερα »

Παρασκευή, 1 Ιανουαρίου 2010

Το Ψαλτήριον (Νοέμβριος 2009)

      Οι πατέρες της εκκλησίας μας αναφέρθηκαν στα μουσικά όργανα και στη θέση τους μέσα στην εκκλησία. Κυρίως χρησιμοποίησαν την τελειότητα στην κατασκευή τους για να την παρομοιάσουν με την ζωή του χριστιανού. Στις ερμηνείες τους για τους ψαλμούς του Δαυίδ, αναφέρουν ότι ο πιστός πρέπει να χρησιμοποιήσει το σώμα του ως μουσικό όργανο για να υμνήσει τον Θεό του. Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και ένας σύγχρονος αυτών των πατέρων της εκκλησίας μας, ο Χρύσανθος επίσκοπος Μαδύτων. Όπως και οι πατέρες έτσι και αυτός υποστηρίζει την μονοφωνική μορφή της ψαλτικής τέχνης λέγοντας ότι τα μουσικά όργανα δεν έχουν καμία θέση στο λατρευτικό χώρο της εκκλησίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Μαδυτινός ιεράρχης είναι αρκετά μεταγενέστερος των Ιωάννη Χρυσοστόμου, Μέγα Βασιλείου και Γρηγόριου Θεολόγου καθώς αποτελεί εκπρόσωπο αυτού που ονομάζουμε σήμερα νεοελληνική εποχή. Ο Χρύσανθος επηρεασμένος από το κλίμα της εποχής, δηλαδή την στροφή προς την αρχαία Ελλάδα, παίρνει τις αρχές του Πλάτωνα από την Πολιτεία και αναφέρει ότι οι καλές μελωδίες πρέπει να εξελίσσονται ενώ οι κακές να μεταβάλλονται. Έτσι στο θεωρητικό του αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο «περί μουσικών οργάνων» όπου αναφέρει ότι «ο φιλόμουσος, όταν αποκτήση την ιδέα ενός οργάνου μουσικού και την χρήση, ωσάν η μέλισσα, θέλων να τρυγά μόνον τα χρήσιμα και να παρατρέχει την εις τα ανίερα μεταχείριση του οργάνου, δεν βλάπτει την ιερά ψαλμωδία, ενδυναμούμενος εις την γνώσιν της μουσικής». Παρατηρούμε μια πιο ελεύθερη σκέψη, κατά το μήκος κύματος της εποχής του, από αυτή των πατέρων της εκκλησίας μας.
      Συμπερασματικά, βλέπουμε ότι οι πατέρες της εκκλησίας μας τονίζουν ιδιαίτερα την χρήση της ψαλτικής τέχνης μέσα στο λατρευτικό χώρο της εκκλησίας. Όταν συνδυάζεται η προσευχή με την ψαλμωδία διώχνονται πονηρές σκέψεις και η ανάταση της ψυχής είναι δεδομένη. Σε ένα συνδυασμό φιλοσοφικών και θεολογικών απόψεων, οι πατέρες δίνουν ένα θεόσταλτο χαρακτήρα στην ψαλτική τέχνη αφού οι πιστοί είναι αδύναμοι και ατελείς πνευματικά.
     Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να θέσω υπόψη σας κάποιες παρατηρήσεις και προβληματισμούς. Όπως βλέπουμε, οι πατέρες στηρίζονται σε φιλοσοφικές, εκτός από θεολογικές, αναζητήσεις καθώς είναι γνωστό ότι σπούδασαν φιλοσοφία. Κύριο στοιχείο για τους πατέρες είναι η προσευχή. Όπως είδαμε δεν συνιστούν τα κρατήματα (τεριρέμ) καθώς έφευγαν από το εκκλησιαστικό πνεύμα της εποχής. Θα ήθελα όμως να λάβετε υπόψη σας κάποια συμπεράσματα από μια έρευνα πεδίου όπου έκανα ο ίδιος στην έρημο του Αγίου Όρους στις εκεί μουσικές αδελφότητες πάνω σε αυτό το θέμα. Όταν ρωτούσα τους πατέρες τι είναι αυτό το οποίο τους παροτρύνει να ψέλνουν τόσο όμορφα όλοι μου απάντησαν η προσευχή. Ένα άλλο στοιχείο της παράδοσης του Αγίου Όρους είναι τα μακρόσυρτα μέλη που τόσος πολύς λόγος γίνεται για την κούραση που προκαλούν στους πιστούς. Για το Άγιο Όρος αυτά συμβάλουν στην προσευχή και ευφραίνουν την ψυχή του πιστού και δεν την κουράζουν. Ίσως εμείς στο κόσμο έχουμε ξεχάσει ότι η ψαλτική τέχνη μέσα στις ακολουθίες έχει το ρόλο της προσευχής βοηθώντας τον απλό πιστό στο να πετύχει το μέγιστο αποτέλεσμα.
Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Δεκέμβριος 2009)

      Η ορθόδοξη εκκλησία χαρακτηρίζεται από το ήθος και τη τάξη που καθορίζει το εκκλησιαστικό πνεύμα. Για τη βυζαντινή μουσική, την εκκλησιαστική μουσική της ανατολικής ορθοδόξου εκκλησίας μας, το δεύτερο στοιχείο που προανέφερα λειτουργεί ως η βάση για την απλή εφαρμογή της μουσικής μέσα στο λατρευτικό χώρο του ναού. Με απλά λόγια, η τάξη ή αυτό που συνηθίζουμε να λέμε στην εκκλησία «Τυπικό», καθορίζει την σειρά που θα πρέπει να ειπωθεί το καθετί την ώρα των ακολουθιών. Είναι όμως αρκετό αυτό;
     Σε αυτό το σημείο θα τονίσω ότι σύμφωνα με την ορθόδοξη πατερική διδασκαλία το στοιχείο όπου θα μας βοηθήσει στην επικοινωνία μας με το Θεό μέσω της προσευχής είναι η καθαρότητα και η αγνότητα της ψυχής. Θα αναφέρω μια διήγηση που την άκουσα από αγιορείτες πατέρες σε μια περιήγηση μου στο Άγιο Όρος. Κάποτε σε ένα πανηγύρι ενός χωριού, κάλεσαν για να ψάλλει το πρωτοψάλτη του μητροπολιτικού ναού της περιοχής. Με μεγάλη χαρά δέχτηκε τη πρόσκληση ώστε να συμμετέχει και αυτός με τον τρόπο του στην χαρά του χωριού. Μαζί του όμως ήταν και τα γεροντάκια του χωριού, αυτοί που βοηθούσαν κάθε Κυριακή στα ψαλτικά. Ξεκινά η ακολουθία του εσπερινού και τα γεροντάκια έκαναν τέτοια λάθη στην σειρά, στο «Τυπικό» όπως λέμε, που ήταν πέρα ως πέρα λάθος. Ο πρωτοψάλτης είχε νευριάσει με τη κατάσταση αυτή αφού φαινομενικά προκαλούσε πνευματική αναστάτωση και αταξία μέσα στο ναό την ώρα της ακολουθίας. Στο τέλος νευριασμένος ρωτά τους γερόντους: «Μα, καλά δεν βλέπετε ότι όλα τα λέτε λάθος; Δεν είναι αυτό το τυπικό της εκκλησίας μας». Και αυτοί με ηρεμία και γαλήνη ψυχής του απάντησαν: «κοίταξε να δεις. Εμείς έτσι τα έχουμε μάθει, να μας συγχωρείς. Μα, για να καταλάβουμε ότι τα λέμε σωστά έχουμε σημάδι την ώρα της ακολουθίας. Αν όλα τα λέμε σωστά και πάμε καλά, στην ώρα του εσπερινού όταν ο παπάς βγαίνει να ψάλλει το ‘Φως Ιλαρόν’ εμείς βλέπουμε μια αχτίδα φωτός να βγαίνει από το Ιερό Βήμα. Αν συμβεί αυτό τότε ξέρουμε ότι τα λέμε όλα καλά». Είναι αυτονόητο ότι τα γεροντάκια έκαναν λάθος από άγνοια και ότι με την αγνότητα της ψυχής που τους διέκρινε έβλεπαν το “Άκτιστο Φώς”, το “Φως ιλαρόν” όπως λέμε στην ακολουθία του εσπερινού.
     Έτσι χαρακτηριστικά η ορθόδοξη πατερική διδασκαλία διδάσκει τη καθαρότητα της ψυχής την ώρα της προσευχής τόσο από τον προσευχόμενο πιστό όσο κι από τον ψάλτη. Άλλωστε δεν θα πρέπει να λησμονούμε ότι η θέση του ψάλτη μέσα στην εκκλησία την ώρα της λατρευτικής ακολουθίας είναι αυτή του εκπροσώπου του λαού όπου προσεύχεται. Επομένως ορθά σε κάποιες περιπτώσεις σήμερα παρατηρούμε την προσπάθεια ιερέων στις εκκλησίες μας να επαναφέρουν την έννοια του συνόλου καλώντας τους πιστούς να προσευχηθούν και να αναγνώσουν όλοι μαζί το Σύμβολο της Πίστεώς μας και το «Πάτερ ημών». Είναι κάποιες βασικές προσευχές που σχεδόν όλοι γνωρίζουν και δεν απαιτούν ιδιαίτερες γνώσεις.
Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Οκτώβριος 2009)

     Η ψαλτική τέχνη αποτελεί ένα αναπόσπαστο στοιχείο για την ζωή του πιστού. Στα κείμενα τους οι πατέρες και συγκεκριμένα ο Μέγας Βασίλειος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος υποστηρίζουν ότι στην ιδανική ζωή των μοναχών υπάρχει η ψαλμωδία και η υμνολογία από την αρχή και κατά την διάρκεια της ημέρας τους. Από τον Χρυσόστομο τονίζεται ότι αυτή η συνεχής χρήση της ψαλμωδίας γίνεται σε συνδυασμό με την προσευχή. Ο Αντιοχεύς ιεράρχης στην Στ΄ ομιλία του στον Οζία αναφέρει ότι ο ύμνος των Σεραφείμ προς τον Θεό «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαββαώθ» ψαλλόταν μόνο στους ουρανούς, ενώ μετά την ενσάρκωση του Χριστού οι άγγελοι το ψέλνουν μαζί με τους ανθρώπους, υποστηρίζοντας έτσι την θεϊκή προέλευση της ψαλτικής. Για τον Χρυσόστομο η μουσική είναι περιττή για τους τέλειους πνευματικά καθώς ο Θεός δεν την χρειάζεται αλλά σε εμάς είναι χρήσιμη και ωφέλιμη. Εξηγεί ότι μπορείς να ψάλλεις χωρίς φωνή καθώς ηχούν τα πνευματικά διανοήματα αφού ο Θεός μπορεί να ακούσει την καρδιά και να καταλάβει την μετάνοια του προσευχόμενου πιστού.
      Πόσο ωφέλιμη είναι η ψαλτική τέχνη την ώρα της λατρείας; Ο Μέγας Βασίλειος υποστηρίζει ότι η ψαλτική τέχνη γαληνεύει και ηρεμεί τον πιστό καθώς διώχνει τα κακά πνεύματα. Ο Μέγας Αθανάσιος κινείται σε μια πιο αυστηρή γραμμή λέγοντας ότι όσοι με την μουσική «ευχαριστούν τον εαυτών των, έχουν όμως εναντίον των την κατηγορία του λόγου του Θεού, ο οποίος λέγει ότι ουχ ωραίος αίνος εν στώματι αμαρτωλού». Συνεχίζει λέγοντας ότι η πραγματική ωφέλεια για τον άνθρωπο έρχεται όταν η «μελωδία των λόγων» προέρχεται από το «ρυθμό της ψυχής» και την «αρμονία προς το πνεύμα» ψάλλοντας με την γλώσσα και το νου καθώς «η μελωδική απαγγελία των ψαλμών δεν εξυπηρετεί τη καλλιφωνία, αλλά αποτελεί απόδειξη της υφισταμένης εν τη ψυχή αρμονίας».
      Από την άλλη ο Χρυσόστομος λέει ότι η ψαλτική δεν είναι αρκετή για την πνευματική πρόοδο αν δεν συνοδεύεται και με άλλα στοιχεία. Υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι θα πρέπει να ψέλνουν και εκτός εκκλησίας για να αποφεύγουν τις πονηρές και αμαρτωλές σκέψεις. Κυρίως στο τραπέζι την ώρα του φαγητού καθώς το συμπόσιο είναι το μέρος όπου ενεργεί ο διάβολος με συμμάχους τη μέθη, την αδηφαγία, τον άτακτο γέλωτα και την αδιαφορία της ψυχής. Έτσι συμβουλεύει την οικογένεια την ώρα του φαγητού στο τραπέζι να γίνεται πάντα προσευχή και στη διάρκεια του γεύματος πρέπει να κυριαρχεί η ψαλμωδία ώστε αν συμβεί κάτι άτοπο στην ψυχή την ώρα του φαγητού, να έρθει η ανάνηψη και η ψυχική ανάταση προς αποφυγή της αμαρτίας.
     Ο Μέγας Βασίλειος τονίζει ότι η απόδοση των μελοποιημένων ψαλμών διευκόλυνε την κατανόηση των ιερών λογίων στις ακολουθίες καθώς με τα αντιφωνικά μέλη και τα εφύμνια οι πιστοί δεν κουράζονταν αφού συμμετείχαν και αυτοί. Μια άλλη ωφέλεια κατά τον Χρυσόστομο είναι ότι η ψαλτική τέχνη διώχνει κάθε ίχνος κοινωνικής ανισότητας λέγοντας ότι «δεν υπάρχει εδώ η διάκρισις δούλου και ελεύθερου, ούτε πλούσιου και πτωχού, ούτε άρχοντος και ιδιώτου, αλλά έχει απομακρυνθή όλη αυτή η ανώμαλος κατάστασις της ζωής και έχει συγκροτηθή ένας όμιλος από όλους και υπάρχει ίση ελευθερία λόγου και η γη μιμείται τον ουρανόν».
Περισσότερα »

Το Ψαλτήριον (Σεπτέμβριος 2009)

      Οι πατέρες της εκκλησίας μας υποστηρίζοντας την τεράστια σημασία της ψαλτικής τέχνης μέσα στη λατρευτική διαδικασία των ακολουθιών της εκκλησίας, επικεντρώθηκαν σε φιλοσοφικά ζητήματα γύρω από την προέλευση της μουσικής, την ωφέλεια στην ανθρώπινη ψυχή και την χρήση των οργάνων μέσα στην εκκλησία. Ο Μέγας Βασίλειος υποστηρίζει ότι η μουσική δόθηκε από το ίδιο το Άγιο Πνεύμα υποστηρίζοντας έτσι την θεϊκή προέλευση της ψαλτικής τέχνης. Αυτή η άποψη του ιεράρχη ταυτίζεται με την πλατωνική άποψη ότι οι θεοί έδωσαν την μουσική στους ανθρώπους για να ξεχνιούνται από την γεμάτη δυσκολίες ζωή τους.
     Στο ίδιο θέμα ο Μέγας Αθανάσιος πιστεύει ότι οι στίχοι είναι θεόπνευστοι αλλά η μελοποίηση τους ανθρώπινο κατασκεύασμα. Οι άνθρωποι ψάλλουν τους στίχους των ύμνων μελωδικά για να ακούγονται ευχάριστα στο αυτί. Σε κάποιο άλλο σημείο ο αλεξανδρινός ιεράρχης παρομοιάζει την αρμονία μιας ορχήστρας οργάνων με την αρμονία της ανθρώπινης ψυχής μεταξύ λογικής και συναισθημάτων. Τονίζει ότι αυτή η αρμονία επιτυγχάνεται με την προσευχόμενη ψαλμωδία καθώς παρατηρούμε ότι είναι άμεσα επηρεασμένος από τα φιλοσοφικά έργα «Πολιτεία» και ιδιαίτερα τους «Νόμους» του Πλάτωνα όπου η αρμονία μεταξύ λογικής και συναισθημάτων οδηγεί στον δρόμο της αρετής, αυτό που θα ονομάζαμε στην ορθόδοξη πατρολογία, στο δρόμο του Θεού. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Μέγας Αθανάσιος, όπως και οι άλλοι πατέρες που αναφέρονται, σπούδασε φιλοσοφία καθώς διέπρεπε ως ιεράρχης στην Αλεξάνδρεια, την πόλη που κυριαρχούσαν οι νεοπλατωνικές φιλοσοφικές αντιλήψεις.
      Από την άλλη πλευρά, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος συμφωνεί με την άποψη του Μέγα Βασιλείου, δηλαδή την θεϊκή προέλευση της μουσικής δια του Αγίου Πνεύματος, καθώς τονίζει στην ομιλία του για τον μα΄ ψαλμό ότι «τίποτε, απολύτως τίποτε, δεν ανυψώνει την ψυχή όσον η μελωδική συμφωνία και το ρυθμικά κατασκευασμένον θείον άσμα. Τα πνευματικά αυτά μέλη δίδουν πτερά εις την ψυχήν, απαλλάσουν αυτήν από την γηινην φύσιν της, την αποκόπτουν από τα σωματικά δεσμά της, την ελκύουν προς φιλοσοφικάς πνευματικάς πτήσεις, και την κάνουν να περιφρονή όλα τα βιωματικά και επίγεια». Πολλοί σχολιαστές υποστηρίζουν ότι αυτή η αναφορά είναι το πιο γλαφυρό και πλούσιο εγκώμιο των πατέρων της εκκλησίας για την ψαλμωδία.
    Αξίζει να σημειωθεί ότι το παρόν απόσπασμα είναι από την εισήγηση του γράφοντος στο 2ο παγκόσμιο συνέδριο “Βυζαντινός Μουσικός Πολιτισμός” του Ευρωπαϊκού Κέντρου Τέχνης και της American Society of Byzantine Music and Hymnology του University of Pitchburg στις 10-14 Ιουνίου 2009 στην Αθήνα. Για οποιεσδήποτε πληροφορίες μπορείτε να αποστείλετε μήνυμα στην ηλεκτρονική διεύθυνση zafirismusic@yahoo.gr.
Περισσότερα »